Azərbaycan dastanlarının leksikası

amadə

aramgah fars

1. İstirahət yeri, dayanılan yer; məskən, mənzil.

2. Məcazi mənada: qəbir mənasında.

Dastanda birinci mənada işlənir.

Hər kəs öz aramgahına gedib farağat oldu.

                                              (“Dilsuz və Xəzangül”)

arı

Təmiz, saf, xalis, duru, parlaq, pak.

Müasir dilimizdə aydan arı, sudan duru ifadəsinin tərkibində və arıtlamaq, artlamaq, arınmaq feillərinin kökündə öz izini saxlayıb. Dastanlarda qızılgüldən arı birləşməsinə də rast gəlinir.

Arı desən, qızılgüldən arıyam,

Duru desən, çeşmələrdən duruyam.

Xeyransayam, Məmməd Bağır yarıyam,

Ana, vallah, mən oğlana getmərəm. 

                                                    (“İrvahım”)

                            *

Arı desən, qızılgüldən arıyam,

Duru desən, çeşmələrdən duruyam,

Abdullayam, mən Cahanın yarıyam,

Lələ, hanı bəs Cahanım, görünməz? 

                                  (“Abdulla və Cahan”)

arşın

Uzunluq ölçüsü.

Azərbaycanda 0,71 metrə bərabər hesab olunmuşdur (müxtəlif ölkələrdə 65,2 sm-dən 112 sm-ə qədər). Qədimdə açılmış qoldakı barmaqların ucundan buruna qədər olan məsafə bir arşın hesab edilirdi. Öz arşını ilə ölçmək ifadəsi də bu ölçünün ayrı-ayrı şəxslərdə müxtəlif olması ilə bağlıdır. Fars mənşəli sözdür. Rus dilinə türk dilindən keçdiyi üçün bəzi mənbələrdə türk mənşəli söz hesab edilir. Dastanlarda beş arşın ağ (bez) şəklində rast gəlinir.

Danışar yalandan sözü olmayan,

Çörəyə tökməyə duzu olmayan,

Evində beş arşın bezi olmayan,

Dindirəndə al qumaşdan danışar.

          (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

                              *

Abbas, cavan ömrün sən verdin bada,

Günü-günnən dərdin oldu ziyada.

Yedilər, içdilər fani dünyada,

Aldılar beş arşın ağı getdilər.

                              (“Abbas və Gülgəz”)

avgah

Ovlaq, oylaq.

Gəlib görsən cahıllıqda neylərdim,

Həramilər avgahını boylardım.

Bəzirgan soyardım, dənglər paylardım,

Xas qumaşlar satdım, aldım bir zaman.

                                                        (“Lətif şah”)

ayaq

Qədəh.

Gümüş piyaləlim, altun ayaqlım,

Sürahı gərdənlim, qaymaq dodaqlım,

O ceyran yerişlim, ayna qabaqlım,

Qurbani der: məni candan eylədi.

                                             (“Qurbani”)

bac fars

1. Bir yerdən başqa bir yerə aparılan mal və s.-dən alınan rüsum, vergi.

2. Qalibin məğlubdan aldığı təzminat, vergi.

3. Məcazi mənada: intiqam, qisas, əvəzçıxma.

Mahmud şaham, yetişmişəm mən cana,

Bac vermərəm sənin təkin düşmana,

Laf söyləmə, gəl girəlim meydana,

Var get burdan, mən Leylini vermərəm!

                                          (“Leyli və Məcnun”)

                          *

Dosta şirin ola, düşmənə acı,

Hər kəsi öpüb verməyə bacı,

Cəhd edib olmaya düşmən möhtacı,

Dost həmdəmiynən bərabər gərək.

                             (“Dilsuz və Xəzangül”)

bad fars

Yel, külək.

Biz də gəldik Xançobanın elinə,

Bad, əsmə yarımın sünbül telinə!

Bir canım var, qoyum sənin yoluna,

Ölüncə dönmərəm səndən, Abdulla!

                                 (“Abdulla və Cahan”)

bad olmaq

Heç olmaq, puç olmaq, məhv olmaq, hədər getmək.

Oğul gedə-gedə bizdən yad oldu,

Müjdə gəldi, seyrəqiblər şad oldu,

Dağıldı dövlətim tamam bad oldu,

Viranə Gəncənin yiyəsiyəm mən.

                                  (“Əsli və Kərəm”)

badə fars

1. Şərab, çaxır.

2. Məcazi mənada: şərab piyaləsi.

Dastanlarda daha çox buta mənasında işlənir. Buta verilmiş adamları badəli də adlandırırlar (prof. M.Qasımlı):

Bir də gördü, aləmi-vaqidə bir nurani dərviş başının üstündə durub deyir:

– Oğlum, niyə fikir dəryasına qərq olub, qəflət yuxusuna cumubsan? Al, bu badəni nuş elə, mətləbinə çatarsan.

Novruz diqqətlə dərvişə baxanda gördü ki, həm dərvişdən, həm badədən bir nur qalxıb asimana bülənd oldu. Bu möcüzəyə məəttəl qalıb dedi:

– Ağa dərviş, bizlərdə o badə haram buyurulub. Biz şərab içmirik.

Dərviş Novruzun cavabında dedi:

– Bala, bu badə o badələrdən deyil. Bu badə Yusifi Züleyxaya yetirən badədəndi. (“Novruz”)

                                                                       *

Günlərin bir günü Əmrah gecə yatmışdı; yuxuda onun yanına bir ərəb gəlib dedi:

– Oğul, Əmrah, qalx, bu badəni iç.

Əmrah qalxdı, badəni alıb içdi, o saat ürəyi alovlandı, dedi:

– Ağa, yandım, mənə əlac!

Ərəb dedi:

– Oğul, qorxma, Sayat pərini sənə, səni də Sayat pəriyə buta verdim. (“Əmrah”)

                                                                      *

O gecəsi Mahmud aşıq olmaq həvəsilə yuxuya getdi. Yuxuda ona bir badə verib nuş etdirdilər. Badəni içəndən sonra Mahmud ona mey verən nurani şəxsin əlində bir əksi görüb xəbər aldı ki, baba, bu gözəl xanım kimdir ki, mənim əqlimi başımdan çıxartdı. Nurani qoca cavab verdi ki, bu qız istambullu Güldüm paşanın qızı Niyar xanımdı. Qoca sözlərini deyib qeyb oldu. (“Mahmud-Niyar xanım”)

                                                                        *

Söz tamam olmamış yuxuda ona badə verən pirani zahir oldu. (“Sayat bəy–Səyalı xanım”)

                                                                        *

Pirimin əlindən badələr içdim,

Düşdüm mən sevdaya, canımdan keçdim.

Şirinin eşqilə dağları deşdim,

Padşah da ilqarından dönərmi?

                             (“Fərhad və Şirin”)

badi-fəna

fars. bad, ərəb. fəna

Fəna yeli, heçliyə aparan yel, dağıdıcı külək.

– On beş oğlumu verdim badi-fənayə, indi növbə özümündü, qızın kəbinini özümə kəsdirəcəyəm, qoymayacağam Qənbərə çata. (“Arzı-Qənbər”)

baqi ərəb

Daimi, əbədi.

Nə Calub, nə Qalub, nə Cəmşid, nə Cəm,

Hatəmin qardaşı oldumu Hatəm,

Sənin kimi neçə milyon ağlı kəm,

Bu cahanda baqi olmadı, getdi.

                                 (“Şəmşir və Sənubər”)

balaxana

fars. bala – üst, yuxarı, xana – ev, otaq

Evin üst mərtəbəsində əlavə tikilən balkonlu otaq.

Pəri xanım dedi:

– Zərər yoxdu. Gəl çıxaq balaxanaya. Qırx pilləkəndən çıxdıqca mən nə desəm, sən də onu de. Sonra danışarıq. (“Alı xan”)

balü-pər fars

Qanad, qol-qanad.

Get dolangilən, xamisən hələ,

Püxtə olmağa çox hünər gərək.

Mürği-qafilə həmzəban olub,

Dövrə qalxmağa balü-pər gərək.

                                              (“Qurbani”)

balu-pər