Azərbaycan dastanlarının leksikası

xub fars

Yaxşı, gözəl, xoş; xublar – gözəllər.

Könül qalxdı Bərdə sarı yeridi,

Orda bir şəhər var, adı Gəncə hey...

Gözəlləri, məhbubları, xubları

Xub batıblar mala, mülkə, gəncə hey...

                                                       (“Qurbani”)

                               *

Sən eşqə müntəxibsən, mənə məhbub,

Yaraşır zər-ziba tər əndamına xub,

Ayda bir, ildə bir yazginən məktub,

Var olsun əllərin, aman, əl aman!

                                       (“Sam şahzadə”)

xun fars

Qan.

xunəfşan

Qansaçan, qanlı.

Cəlladi xunəfşan əlhəzər olsun. (“Mahmudla Nigar”)

xunriz

Qana həris, qantökən, qaniçən; zalım.

Qaşı qövs-qüzeh, kiprik xunriz,

Gözləri nərgiz tək xoş nəzər olsun.

                                (“Mahmudla Nigar”)

icabət ərəb

Qəbul edilmə, yerinə yetmə.

Halal-hümmət eyləyin, Misir əhli,

Bəlkə, icabətə çatdı dualar.

    (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

ictinab ərəb

Çəkinmə, saqınma, uzaqlaşma, uzaq durma.

Kim mənim cəngimə etsə ictinab,

Ruzigarı siyah tirə tar olar.

                          (“Sam şahzadə”)

                          *

Səceyi-Rüstəməm, etməm ictinab,

Sahibi-nizəyəm, mən Əfrasiyab.

                                   (“Sam şahzadə”)

ictinab etmək

Çəkinmək, saqınmaq, uzaq durmaq.

ictinab qılmaq

ixtilat ərəb

Oturub-durma, görüşüb əlaqə saxlama, qaynayıb-qarışma; söhbət.

Bir gün meşə heyvanları – şir, pələng, ayı, tülkü, dovşan, bütün quşlar Məcnunun ətrafına yığılıb ixtilat məqamında oturmuşdular. (“Leyli və Məcnun”)

iqbal ərəb

Bəxt, tale.

Qəhrəman, iqbalın tərsə dolanmaz,

İnsan var ki, ondan qəlbin bulanmaz,

İnsan var, evində ələk bulunmaz,

Dindirəndə beşdən-beşə danışar.

                                               (“İrvahım”)

                            *

Sayat bəyim, səhər oldu,

Qalxdı karvan, yola düşdü.

Qəmi hicrin cana doldu,

Baxt iqbalım dala düşdü.

          (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

iqrar ərəb

1. Təsdiq, etiraf, qəbul.

2. Qərar, qənaət, hökm.

Ol cümə günündə, sübh namazında,

Peyğəmbər o günü taci-sər oldu.

Ahu qırxdı başın, muyin götürdü,

Həqiqət, mərifət o iqrar oldu.

                         (“Abbas və Gülgəz”)

Qeyd: Peyğəmbər nə günü taci-sər oldu? Kim qırxdı başını, muyin neylədi? Nə sual eylədi, nə iqrar oldu? – suallarına cavab olaraq Abbasın dilindən deyilib.

iğrar

iltica ərəb

Sığınma, pənah.

Sidqi dürüst olan yetişər haca,

Kimsə də kimsəyə etməz iltica.

                                          (“Qurbani”)

imran dili

Gözəl nitq, gözəl danışıq.

Tutilər avaz alır,

O şirin imran dilindən.

Ənkəbut tək şan asılıb

Sənin o incə dilindən.

         (“Abbas və Gülgəz”)

imran dilli

Aşıq şeirində dilli-dilavər, gözəl nitqi, danışığı olan adam haqqında deyilir.

Gəl sənə söyləyim igid nişanın,

İgidlərdə namus, qeyrət, ar gərək.

İmran dilli ola, gövhər kəlməli,

Bey bazarı, etibarı var gərək.

                  (“Dilsuz və Xəzangül”)