Azərbaycan dastanlarının leksikası

xar ərəb

Tikan.

Ucundan çəkərsən çox ahu-zarı,

Köməyinə çatsın yaradan barı.

Fələk gülə düşman yaradıb xarı,

Əbəs düşüb bu sevdaya gedirsən.

                         (“Bəhram-Gülxəndan”)

                              *

Kəmtər deyər, bağça barı olmasa,

Qızılgül yanında xarı olmasa.

Hər kimin Nigartək yarı olmasa,

Əl çəkməz, bil bu sevdadan, gedərəm.

                                          (“Qulam-Kəmtər”)

                              *

Nə olar anlayıb dərdimi bilsən,

Mina gərdənlisən, bir qara telsən.

Dağlarda lalasan, bağlarda gülsən,

Qorxuram ki, uya xara gözlərin.

                               (“Fərhad və Şirin”)

xara

Özündən naxışları olan parlaq ipək parça.

Hüseyn deyir: mayıl oldum Gülxara

Geyinibdi atlas, ziba, gül, xara,

Qorxuram ki, qismət ola gül xara,

Bağban ölə, dal budağı yad əyə.  

            (“Məhəmməd və Güləndəm”)

                                                                          *

Keşiş çox hiyləgər, özü də sehrkar idi. Tez qıza qırmızı xaradan bir don hazırladı. Döşünə tilsimbənd düymələr tikdirdi. (“Əsli və Kərəm”)

xas ərəb

1. Seçilmiş, xüsusi; məxsus.

2. Əsil, nəcabətli.

İgidlər xasısan, özün mötədil,

İgidlər sözünə mən ollam qail.

Atam Səlim xandı, adım Xəzangül.

Eşqin sərkərdəsi, qəmin dustağı.

                        (“Dilsuz və Xəzangül”)

                           *

Sənə xəbər verim, aşıqlar xası,

Sənin Əslin burdan gəldi də getdi.

Yanındaydı atasıyla anası,

Ləpirin üzümə saldı da getdi.

                             (“Əsli və Kərəm”)

                           *

Qənbər, Qənbər, xas Qənbər

Nə tutubsan yaş Qənbər?

                        (“Arzı-Qənbər”)

xədəng fars

Ox (silah).

Klassik şeirdə gözəlin kirpiyi oxa (xədəngə) bənzədilir. Dastanlarda həm həqiqi, həm məcazi mənalarda işlənməsinə aid nümunə var.

Şir kimi meydanda edərəm cəngi,

Bu meydanda sənlə tutaram həngi,

Çalaram qılıncı, vurram xədəngi,

Bu gün bu meydana bir kəs gəlməsin.

                                  (“Dilsuz və Xəzangül”)

                              *

Əsl dostun məhəbbəti çox olu,

Özü düz, sözü düz, xədəng ox olu,

Mərd iyidin gözü, könlü tox olu,

Dost yolunda qavax, dalı gözdiyər.

                 (“Məhəmməd və Güləndəm”)

xəfəng

Evin birinci mərtəbəsindən ikinci mərtəbəsinə və ya çardağa çıxmaq üçün tavandan açılan kiçik qapı (yan tərəfə deyil, aşağıdan yuxarı qaldırılmaqla açılan qapı və ya pəncərə).

Hər nə desəm, özü özündən küsər,

Sənin dərdin sinəmdədir sərbəsər.

Xəfəngin altından o qulaq asar,

Yaxam keçdi qədirbilməz əlinə.

                                            (“İrvahım”)

xəndan fars

1. Gülən, üzügülər, şən.

2. Məcazi mənada: klassik ədəbiyyatda tamam açılmış gülə bənzəyən gözəlin üzü mənasında işlənmişdir.

Qızılgül açılıb xəndan içində,

İnnabı dodaqlar dəhan içində,

Abbasam, durmuşam meydan içində,

Hər kimin mənimlə var işi, gəlsin!

                                (“Abbas və Gülgəz”)

xəndə fars

Gülüş, gülümsəmə.

Eşqin sövdasına aşiq düşəndə,

Eləməz nəsihət heç əsər, nədi?

Bülbültək tutulur, heç olmaz xəndə,

Verə yar yolunda can, bu sər nədi?

                            (“Dilsuz və Xəzangül”)

xərmöhrə fars

1. Palana bəzək üçün tikilən rəngbərəng iri muncuqlar.

2. Məcazi mənada: dəyərsiz, qiymətsiz.

Xərmöhrə gətirib ləldir deyər,

Doğru söz deyərsən, təbinə dəyər.

Bir igid öz qədrin bilməsə əyər,

Düşər el gözündən, hörməti olmaz.

                              (“Məsim və Diləfruz”)

Qeyd: N.Tusi “Cavahirnamə” əsərində xərmöhrə haqqında belə yazır: “Xərmöhrə ağ və uzun boyun sümüyüdür. Hər iki üzündə xallar vardır. Uzunsovdur. Uzunqulağın boyun arxasındakı ətdən çıxarılır... Əzilmiş halda vərəmli xəstələrə verilir”.

xətti-xal

ərəb. xətt, fars. xal

Gözəlin sifəti mənasını verir.

Dastanlarda bəzən gözəl oğlanlar barədə də işlənir.

Xətti-xallı Fərhad oğlan,

Oğlan, inan, mən səninəm.

Gül camallı Fərhad oğlan,

Oğlan, inan, mən səninəm.

                    (“Fərhad və Şirin”)

xəttü-xal

xəyət

1. Baramadan əyrilən sap.

2. İpək parça növü.

Qurbani der: zülfün ucu xəyətdi,

Qurandakı qulhuvəllah əhətdi,

Desələr sərində bu nə halətdi?

De ki, bir Pərinin yadigarıdı.

                                     (“Qurbani”)

xəyyat ərəb

Dərzi, paltartikən.

O, şəhərdə qəriblər kimi dolanıb, bir neçə gündən sonra güzarı bir xəyyat dükanına düşdü. Ustaya salam elədi. Xəyyat ona yer göstərdi, əyləşdi. (“Dilsuz və Xəzangül”)

xırd

fars. xəridən – almaq

Satınalma, alma.

Dastanlarda xırd eləmək – satmaq mənasında rast gəlinir.

Ay ağalar, gəlin sizə söyləyim,

Yalquz daşdan olmaz divar deyərlər.

Bəzirgansan, aç mətahın, xırd elə,

Alanlar yükündə nə var deyərlər?

                               (“Abbas və Gülgəz”)

                              *

Ay ariflər, heç kəs yalqız olmasın,

Yalqız işə daşdan divar deyərlər.

Bəzirgansan, aç matahın, xird eylə,

Ararlar, yükündə nə var deyərlər?

                 (“Aşıq Alı və Əsmər xanım”)

xirid

xirid eləmək

1. Satın almaq, pulla almaq (mal, əşya).

2. Satıb başdan eləmək.