Dictionaries
Azərbaycan dastanlarının leksikası
tas
1. Teşt, ləyən.
2. Tas qurmaqla falabaxma, tas falı.
3. Su içmək üçün qulplu qab.
Dastanda 3-cü mənada işlənir.
Belədi Sam üçün haqqın ətası,
Mövlamın dəstindən nuş etdim tası.
(“Sam şahzadə”)
Hər dönədə on tas arpa,
İpək çullar ərzənindi.
(“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)
Azərbaycan dastanlarının leksikasıtavar
Mal.
Tavar (davar) türk dilindən rus dilinə keçmiş sözlərdəndir. Dilimizdə başqa mənaları da var:
1) çalışqan, bacarıqlı.
2) böyük (adətən, saz haqqında deyilir).
Bəylər ələ alar alıcı quşu,
Sərraflar tanıyar qiymətli daşı,
Oğul atadan sonra artırsa işi,
El içində ona tavar deyərlər.
(“Lətif şah”)
*
Qənbər onu apardı sazbəndin yanına. Sazbənd ona bir cürə saz vermək istədi. Abbas dedi:
– Xeyr, usta, o göydən asılan tavar sazı mənə ver! Bu cürəni neyləyirəm? (“Abbas və Gülgəz”)
*
Dəmirçioğluyam, yalan gəlməz dilimə,
Müxənnət yapışar çətin əlimə,
Misri qılınc bağlamışam belimə,
Tərlanların tavarına gəlmişəm.
(“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)
*
İki tülək, biri tavar,
Biri qaçar, biri qavar,
Babur, aslan, sərp canavar
Almış ovuna gümrənər.
(M. Elyas. “Nəğmələr kitabı”)
Azərbaycan dastanlarının leksikasıtazyana fars
Qırmanc, qamçı.
– Əməyinizi mənə halal edin, – deyib ata bir tazyana çəkdi, at yeldən yeyin, sudan iti gedirdi. (“Sam şahzadə”)
Mehtərbaşı axırda hirslənib ata bir taziyanə çəkdi.
(“Durna teli”)
Tez ata bir taziyanə çəkib özünü yetirdi onun bərabərinə...
(“Koroğlunun Qars səfəri”)
Qırata bir taziyanə vurdu.
(“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)
Azərbaycan dastanlarının leksikasıteyləmək
İti bir şeylə yaralamaq; neştərləmək, deşmək.
Dərin-dərin dəryaları boyladı,
Xəncər alıb qara bağrım teylədi,
Oğlu ölmüş Vəzir qəza eylədi,
Getməz damağımdan dudi-ah mənim.
(“Qurbani”)
*
Hər məclisdə mənim dərdim söyləsin,
Xəncər alıb qara bağrım teyləsin.
Deyin atam məni halal eyləsin,
Qaldı bizim ellər, görünməz oldu.
(”Qulam-Kəmtər”)
*
Hər məclisdə sən hərcayı söyləmə!
Xançal alıb bağrım başı teyləmə!
Daldalarda lafı-kəzaf eyləmə!
Saxla hərzə dilin amanat, könül!
(“Tahir və Zöhrə”)
*
Ərəb paşa, sənə bir ərz eləyim,
Yerim xəbər alsan, Muradbəyliyəm.
Yağı düşman mənnən qovğa başlasa,
Misri qılınc əldə gərək teyləyəm.
(“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)
Azərbaycan dastanlarının leksikasıteyyi-mənazil
Bax: teyy.
Qasid mənzilbəmənzil, teyyi-mənazil gecəni gündüzə qatıb, gündüzü gecəyə, özünü yetirdi Abdal Gülablıya, Valehi soruşdu, dedilər ki, səhər tezdən Lənbərənə gedib. (“Valeh və Zərnigar”)
*
Günə bir mənzil, teyyi-mənazil, çox getdilər, az getdilər, bir neçə gündən sonra gedib bir meşəyə çatdılar. (“Alı xan”)
*
Günə bir mənzil, teyyi-mənazil, taki yetişdi Qaraman vilayətinə. (“Tahir və Zöhrə”)
*
Qoca kişi Məhəmməd ilə birlikdə günə bir mənzil, teyyi-mənazil getməyə başladılar. (“Məhəmməd və Güləndəm”)
*
Bu söz anasına çox təsir eləməkdə olsun, Müğüm şahla Məhəmməd az gedib, çox gedib, günə bir mənzil, teyyi-mənazil getməkdə olsunlar, sizə xəbəri Gülşaddan deyim. (“Müğüm şah”)
Azərbaycan dastanlarının leksikası