Azərbaycan dastanlarının leksikası

səməndər

Əsatirə görə, odda yaşayan heyvan.

Çoxu aşıqlığı asan şey sandı,

Cəfasını gördü, çox tez usandı,

Abbas bir pərinin oduna yandı,

Görənlər dedilər: bax, səməndərdi.

                                  (“Abbas və Gülgəz”)

Gahdan bir də ab alıram özümdən,

Yanıb eşq oduna səməndər oldum.

                                  (“Nəcəf və Pərzad”)

Koroğluyam, mən sözümdən dönmərəm,

Səməndərəm, alışmışam, sönmərəm,

Səndən qeyrəz huri görsəm sevmərəm,

Qaldır ürbəndini, görüm gül üzün!..

                                   (“Koroğlunun Qars səfəri”)

sənək

Su daşımaq üçün misdən və ya gildən hazırlanmış qulplu, qarınlı, darboğaz qab; güyüm.

Axşamdan yağan qar çıxıbdı dizə,

Kəsilib bulaxdan yolu qızların.

Sənəyin doldurub qoyanda düzə

Üşüyüb barmağı, əli qızların.

                                      (“Qurbani”)

Çay kimi çoşmuşam, daha sönmərəm,

Əsgər nədi, qoşun nədi qanmaram,

Qəsəm olsun bu meydandan dönmərəm,

Axır suda sınar suyun səhəngi.

                              (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

Öz yerimdə bəy deyəllər, bəy mənəm,

Sənintək namərdə boyun əymənəm,

Ölümümdən ötrü qayğı çəkmənəm,

Axır suda sınar bu su səhəngi.

                      (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

səhəng

səng fars

Daş.

Fərhad qaya çapar, sənginə yetməz,

Kimsə ərənlərin dənginə yetməz,

Heç cəng o mövlanın cənginə yetməz,

Ya Rum, ya Qeysər, ya Firəng ola.

                                 (“Leyli və Məcnun”)

sənubər ərəb

1. Şam ağacı, küknar ağacı.

2. Gözəlin qaməti.

Sürahi gərdənsiz tamam xoşnəzər,

Bir güllü bağlara edirsiz güzar.

Qəddiniz sənubər minaya bənzər,

Xoş gəlibsiz siz bu bağa, qızlar.

                      (“Dilsuz və Xəzangül”)

                           *

Bugünkü məclisin nə yaxşı, gözəl,

Gözəllər içində nə yaxşı gözəl,

Ər-ər bir ağacdan nə yaxşı gözəl,

Sərvi sənubərdi yaxşı yarınan.

                          (“Səyyad və Sədət”)

sər fars

1. Baş.

2. Ən yaxşı, əla.

Yanaram, yanaram, tütünüm tütməz,

Ah çəkərəm, ahım kimsəyə yetməz,

Əslimin sevdası sərindən getməz,

Əcəb rüsvay olub dillərdə qaldım.

                                      (“Əsli və Kərəm”)

Dərdli Kərəm deyər, fürqətim qatı,

Kəskindi qılıncı, yüyrəkdi atı,

O İsəvi, mən Məhəmməd hümməti,

Atəşi sərimdə qaldı, nə çarə?

                              (“Əsli və Kərəm”)

Qurbani der: zülfün ucu xəyətdi,

Qurandakı qulhuvəllah əhətdi,

Desələr sərində bu nə halətdi?

De ki, bir Pərinin yadigarıdı.

                                     (“Qurbani”)

Gör qız nə gözəl idi ki, Cünun bir baxımda ağlı sərdən verib durdu tamaşa eləməyə. Bu qız kim ola, kim ola, Rum paşasının qızı Məhbub xanım. (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

Dəmirçioğlu hey çağırdı kərimi,

Dost yoluna qoymuş idim sərimi,

Cəfər paşa soydururdu dərimi,

Qəsdi buydu saman təpə pustuma.

                          (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

Başına döndüyüm, qurban olduğum,

Səri durna telli Eyvaz, ağlama!

Ala gözlərinə heyran olduğum,

Səri durna telli Eyvaz, ağlama!

                        (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

sərçeşmə

fars. sər və çeşmə

Çeşmə başı, bulaq başı.

Geyinib Abbas ilə bərabər təzədən atlanıb, Abbasınan haman sərçeşmə üstə dayanmışdı ki, gördülər qoşun sədası gəlir. (“Abbas”)

sərəncam fars

Nəticə, aqibət, son.

Yüz il də olasan bir bağa bağban,

Axır sərəncamı bağ sənə qalmaz.

Nə can qalar cəsədinin içində,

Nə də ki, cəsədin sağ sənə qalmaz.

                                                 (“Qurbani”)

sərgəştə fars

1. Heyran, çaşqın, çaşmış.

2. Sərsəm.

3. Məcazi mənada: aşiq.

Sərgəştə canım olsun birinə qurban bunların,

Sinəyə, sima gərdənə tökülüb gəysuların,

Bənzəyir dörd gecəlik göydə aya əbruların...

                                              (“Dilsuz və Xəzangül”)

sərnügun fars

1. Başıaşağı.

2. Alt-üst olmuş, devrilmiş.

3. Məcazi mənada: talesiz, bədbəxt.

Şah sağ olsun, sənin düşmənlərinin sərnügun olmasını və sənin sağlığuvi istəyirəm. Mənə heç bir şey lazım deyil. (“Abbas”)

sərnigun

sərnigün

sərpa

fars. sər – baş, pa – ayaq

Başdan-ayağa, bütün, tamamilə.

Meydanı sərpa dolanıb atının cilovunu çəkib durdu. Ərəb rəsmi ilə qabaqca cəng havasında söz deməyə başladı... (“Dilsuz və Xəzangül”)

sərraf ərəb

1. Pul dəyişdirən, pul xırdalayan.

2. Qiymətli şeylər taciri.

3. Məcazi mənada: tez başa düşən, arif, bilici.

Sərrafın dəstində nə danə gördüm,

Mürğün dəhanında nə danə gördüm,

                                                        (“Əmrah”)

Heyranam qaşa, gözə,

O sərraf kamala, gəlin.

Səni görən kimsənə

Tez gələr zavala, gəlin.

                       (“Mahmud-Niyar xanım”)

Qırmızı geyib əmr elədi ki, Musaxan vəzir və sərraflar sabah meydana çıxsınlar, onlara ənam verəcəyəm. (“Heydər bəy”)

Aşıq gözü sərraf olar, bircə dəfə baxmaqla adamları saf-çürük eləyər.

                                                           (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

sərv fars

1. İynəyarpaqlı, həmişəyaşıl ağac.