Azərbaycan dastanlarının leksikası

qolbənd

Qolbaq, bazubənd.

qolbənd etmək

Çidarlamaq, bağlamaq, kəndirləmək.

Abbas keyf çadırının qapısında atdan düşüb atını qolbənd elədi. Girdi çadıra. (“Abbas”)

qor

Ocaq və ya təndirdə odun yandıqdan sonra qalan xırda od parçaları, kül arasında işıldayan xırda kömür parçaları.

Ustadlar ustadnaməni bir deməzlər, iki deyərlər. Biz də deyək iki olsun, düşmənin gözü qorla dolsun. (“Şəmşir və Sənubər”)

qovl ərəb

Söz, danışıq.

Demə şair Vəli düşüb gümana,

Fəhm yetiribdi yaxşı-yamana.

Kamil olan heç qovl verməz şeytana,

Dərk eləyər, pürkamalı gözləyər.

                              (“Leyli və Məcnun”)

qövl

qoza

Qadın paltarında gümüş və ya qızıldan yuvarlaq bəzək.

Özü yan otağa keçib paltarını dəyişir, qoza düyməli təzə paltarını geyib sallana-sallana oğlanın qabağına gəlir. (“Baxış-Leyla”)

qövsi-quzeh ərəb

Göyqurşağı, qarının örkəni.

Qaşı qövs-quzeh, kiprik xunriz,

Gözləri nərgiztək xoş nəzər olsun.

                               (“Mahmudla Nigar”)

qövsi-qüzeh

quba

Vəhşi qaz.

Ölüm yeydi bu sağlıqdan, bu günnən,

Sinəm fariq olmaz dağü düyünnən,

Tərlan binəsinnən, laçın ovunnan,

Ürküşdü qubalar, qaz gəlib gedir.

                               (“Abdulla və Cahan”)

quba qaz

quba-qaz

qubar

ərəb. qübar

1. Toz.

2. Məcazi mənada: kədər, dərd, qəm, qüssə.

Dastanlarda həm həqiqi, həm məcazi mənada işlənir.

Kərəməm, yollarım toz, qubar oldu,

Boran oldu, çovğun oldu, qar oldu.

Dost bağında heyva oldu, nar oldu,

Bu il bizim bağlar qoralı düşdü.

                                 (“Əsli və Kərəm”)

                          *

Əlimdən aldılar gülüzlü yarı,

Artdı ürəyimin qəmi, qubarı.

Ürəyimdə sönmür eşqimin narı,

Yar eşqilə dolanıram məzarı.

                             (“Əsli və Kərəm”)

qulac

Qolları açdıqda bir əlin barmaqları ucundan o biri əlin barmaqları ucuna qədər hər iki tərəfə olan məsafə (xalq arasında uzunluq ölçüsü kimi işlənir).

Dedim: qulac nədi? – Dedi: qolumdu.

Dedim: uzaq nədi? – Dedi: yolumdu.

Dedim: Əmrah kimdi? – Dedi: qulumdu.

Dedim: gəlsən gedək! – Söylədi: yox-yox.

                                                                (“Əmrah”)

                                  *

Çox dolandım, oda yandım

Şamlara pərvanə kimi.

Saçı qulac, qaşı qıyqac,

Dişləri dürdanə kimi.

                  (“Heydər bəy”)

qolac

qulun

Altıaylığa qədər olan at balası.

Bu almanı soy, qabığını qulunluğundan doğmayan Qəmərnişan madyana ver; özünü də iki qısım elə, bir qısmını sən ye, bir qısmını da arvadın yesin. Çox keçməz ki, bir oğlun olar. Oğlunun adını Şah İsmayıl qoy. Qəmərnişan madyanın da bir qulunu olar, onun da adını Qəmərday qoy. (“Şah İsmayıl”)