Azərbaycan dastanlarının leksikası

pak fars

Təmiz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qorxu mənasında da işlənir, müqayisə et: İslanmışın sudan nə pakı.

Pakım yox paşadan, sultandan,

xannan,

Gəlsin “mənəm” deyən keçirdim

sannan,

Ərlər daldalanıb qorxmasın qannan,

At sürsün qo(v)ğaya mərdana gəlsin!

        (“Koroğlu”. Qoşmalar) (Hümmət Əlizadə)

pak-pakizə fars 

Həm pak, həm pakizə təmiz deməkdir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Tərtəmiz anlamını verir. Eynimənalı komponentlərdən yaranmış qoşa sözlərdəndir.

– Nəcib at napak adamı yanına buraxmaz. Mən elə indi hamamdan gəlirəm, pak-pakizəyəm. (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

pampaca

Qapaz. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Kənizlər Koroğlunu yumruq, pampaca altına salıb əməlli-başlı əzişdirdilər. Elə bil yeddi illik yuxuya getmiş bir camışı yuxudan oyadırdılar. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

*

Cin Qardaş Koroğlunun başına pampaca salmaq istədi, əli çatmadı, öz-özünə dedi: “Yaxşısı budu, ayağını dişləyim, əyilib məni qovanda başından vuraram”. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

para

1. Parça, hissə.

2. Ədəd. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəli Həsən Qıratı yəhərləyib Koroğlunun on yeddi para döyüş sursatını hazırladı. Koroğlu dəlilərini başına yığıb dedi... (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

pas

Bir pas: bir müddət, bir vaxt. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Hər gün səhər dan yeri ağaranda Alı kişi ilxını çölə aparar, bütün günü otarar, gecədən bir pas keçəndən sonra xalxala gətirərdi. (“Alı kişi”)

*

Yedilər, içdilər, çalğıçılar çaldı, oxuyanlar oxudu, gecədən bir pas keçmiş məclis dağıldı. (“Qulun qaçmağı”)

paşa

Sultan Türkiyəsində, başqa Şərq ölkələrində ali əsgəri vəzifə tutan şəxslərə və mülki məmurlara verilən fəxri ünvan, titul; belə titulu olan şəxs. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

 O ki Bolu bəy idi, o da istəyirdi ki, hamıdan qabaq özü gedib, işi də təkbaşına özü görsün ki, o biri paşaların adı çıxmasın. (“Koroğlu və Bolu bəy”)

patava

Qılçaya sarılan sarğı, dolaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Keçəl Həmzə çarığını geydi, patavasını bərkitdi, dəstərxanına bir-iki çörək qoyub belinə bağladı, düşdü yolun ağına. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

*

Oğlan əyləşdi. Patavalarını açdı. Çarıqlarını çıxartdı. (“Düratın itməyi”)

payandaz

fars. pa – ayaq, əndaz – atan

Ayaq altına döşənən ensiz, uzun xalça. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dolandım neçə oymağı,

Keçdim düzü, aşdım dağı,

Hələb qəsri, Bağdad bağı,

Döşənmiş payandaz gördüm.

          (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

payəndaz

paymana

peymana fars

Qədəh, piyalə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Peymanamdı dolhadolda,

Halqa zəncir bağlı qolda,

Məhbub xanım gözü yolda,

Tüpdağıdan, Tüpdağıdan!

           (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

peymanə

peşəng fars

Karvan və qafilənin önündə gedən // ümumiyyətlə, öndə gedən mənasını da verir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Uca dağın ucasıyam,

Əskik olmaz qarım mənim.

Nər peşəngin qocasıyam,

Karvan sürmək karım mənim.

               (“Koroğlunun qocalığı”) 

pencər

Yeməli yabanı bitkilərin (əməköməci, gicitkən, cincilim və s.) ümumi adı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Qoç Koroğlu badə içə,

Başları pencərtək biçə,

İnsafdırmı ələ keçə

Alagöz Nigarım mənim?

                 (“Koroğlunun qocalığı”)

*

Bağların üstə pencərəm,

Sinənin üstə xəncərəm,

Tərpənmə səni sancaram,

Dörd tərəf şahmar görünür.

                (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”) ( “Ağca Quzu”)

peykan fars

Oxun ucundakı sivri dəmir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Yol yörürkən irast gəldim davada,

Güllə dəyər, nişan qalar arada,

Qanım qiymətinə olsa irada,

Çərkəs peykan, xədəng oxun günüdür.

                                                      (“El şairləri”)

*

Ox atılur sağı-soldan,

Qatı yay güc istər qoldan,

Peykan ora dəyən yerdən.

Qan damar, zərnigar olur.

                (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)

*

Koroğluyam, sözüm çoxdu,

Sözlərim peykanlı oxdu,

Hansı igidin sonu yoxdu,

Ocaq sönər, daş inildər.

                (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)