Azərbaycan dastanlarının leksikası

məruf ərəb

Tərifli, adlı-sanlı, məşhur, şöhrətli, tanınmış.

Flektivlik baxımından tərif sözü ilə eyniköklüdür.

Qurbani der: göz gözlədim, göz aldım,

Səmağ oldum, ağılmənddən söz aldım,

Düz tərpəndim, mərufumu tez aldım,

Ədəb götürdüm, yol-ərkanə yetişdim.

                                                      (“Qurbani”)

məsmə

məşşatə ərəb

Gəlinə, qadına bəzək vuran şəxs.

Bir nəfər məşşatə gəldi ki, qızın başını bəzəsin. (“Arzı-Qənbər”)

məşriq ərəb

Şərq, gündoğan.

Şərq sözü ilə flektivlik baxımından eyniköklüdür.

Axşam olcağın məşriqdə batdı şəms, doğdu qəmər,

Yer üzünə qülqülə düşdü ki, oldu ta səhər,

Bir hüsnü camal gördüm mən, ağlım itdi sərasər,

Pərim gəlib o niqaba, yanında canan gözəl.

                                                                  (“Qurbani”)

məta ərəb

1. Əmtəə, satlıq mal.

2. Var-yox.

3. Sərmayə.

Flektivlik baxımından əmtəə sözü ilə eyniköklüdür.

Hüseyn sözün nə gizləyər, nə dana,

Nə yaranar, daha doğar nə də ana.

Gövhər mətaını açma nadana,

Tök bazara, sərrafına yaxşı sat.

                                     (“Müğüm şah”)

                             *

Ay ariflər, heç kəs yalqız olmasın,

Yalqız işə daşdan divar deyərlər.

Bəzirgansan, aç mətanın, xird eylə,

Ararlar, yükündə nə var deyərlər?

                                              (“Lətif şah”)

                             *

Açma mətaını naşı tüccara,

Qiymətini bilib, xiridar olmaz.

                        (“Səyyad və Sədət”)

mətlub ərəb

Tələb olunan, arzulanan, istənilən şey; arzu, istək.

Flektivlik baxımından tələb sözü ilə eyniköklüdür.

Diləfruzun dedicəyin tutasan,

Səni görüm mətlubuna çatasan,

Mənim daşım bu yerlərdən atasan,

Sənin həkimliyin nə nişanınan?

                            *

Mən Əzizəm, dedicəyin tutaram,

Allah versə, mətlubuma çataram,

Sənin daşını bu yerlərdən ataram,

Mənim həkimliyim bu nişanınan?

                           (“Məsim və Diləfruz”)

mina fars

1. Büllur şüşə.

2. Qızıl və gümüşdən olan bəzək şeylərinin üstünə çəkilən xüsusi təbəqə, incə və parlaq naxış.

3. Məcazi mənada: mina kimi parlaq, gözəl.

Boyu sərv ağacı, gərdəni mina,

Şirin can od tutub istər ki, yana,

Diləfruz dərdi məni salıb bu günə,

Qoy desinlər, Məsim cinni olubdu.

                             (“Məsim və Diləfruz”)

                              *

Yazıq Seyfəlmülükün yox ərzimanı,

Mina qolbağılar açıldı gül-gül.

             (“Şahzadə Seyfəlmülük və Bədiəlcamal”)

mintənə

mirqəzəb

fars. mir + ərəb. qəzəb

Cəllad.

Əmr elədi ki, mirqəzəblər, qulamlar köç tədarükünü görsünlər. (“Dilsuz və Xəzangül”)

misli-manənd fars

Bənzər, oxşar.

Hüseynalı xan Qurbanini görəndə baxdı ki, vallah, bir gözəl oğlan gəlib onun yanında dayanıb ki, misli-manəndi dünyada yoxdu. (“Qurbani”)

miyan fars

1. Bel, kəmər.

2. Orta, aralıq, ara.

Doymamışam şəkər kimi dilindən,

Qorxum yoxdu mənim heç də ölümdən,

Sarılıbsan incə miyan belimdən,

Aman Kərəm, məni rüsvay eləmə!

                                       (“Əsli və Kərəm”)

Qeyd: Miyan və bel hər ikisi eyni mənanı verir.

mizan ərəb

1. Ölçü, meyar, tərəzi.

2. Qiyamətdə savab və günahları ölçmək üçün tərəzi.

Mehdi görər qoşununun sanını,

İnsan üçün qurar haqq mizanını,

Bir gün alar Qurbaninin canını,

Bir gözləri cəllad kafü lamü kaf.

                                            (“Qurbani”)

mötədil ərəb

Mülayim; azla kifayətlənən, aza qane olan.

İgidlər xasısan, özün mötədil,

İgidlər sözünə mən ollam qail.

Atam Səlim xandı, adım Xəzangül.

Eşqin sərkərdəsi, qəmin dustağı.

                        (“Dilsuz və Xəzangül”)

mövc ərəb

Dalğa, ləpə.

Dastanlarda daha çox mövc vermək şəklində rast gəlinir.

mövc vermək

Dalğalanmaq, ləpələnmək.

Bir də gördü qabağı dəryadı, mövc verir. Qorxmayıb özünü suya vurdu. (“Şahzadə Əbülfəz”)

                                                                          *

Keçib bu dağlardan aşaq,

Mövc verib, dəryatək coşaq.

                                          (“Alı xan”)