Azərbaycan dastanlarının leksikası

məğşuşluq

məhbub ərəb

Sevgili, istəkli, dost. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Həbib, məhəbbət sözləri ilə eyniköklüdür.

Məni tutdu Bolu bəylər,

Dəmir zəncir boynum əylər,

Tamam bir-birindən yeylər,

Təzə məhbublarım qaldı.

         (Paris nüsxəsi, 12-ci məclis)

məhəng ərəb

1. Qızıl və gümüşün əyarını təyin edən daş;

2. Bir şeyin keyfiyyətini dəyərini göstərən şey;

3. Məcazi mənada: həyatın sınağı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gəl girmə nərilə cəngə,

Çəkərəm səni məhəngə,

Güc çatmaz qoca nəhəngə,

Bu boyda zor olmaz-olmaz.

   (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

məhək

məhlə

1. Həyət.

2. Məhəllə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Baxdı, gördü ki, məhlənin içində qarabaşlar deyirlər ki: “Pəricahan xanım bu gün nə tez eşiyə çıxdı”. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə–İslam”)

məhşər

məxləs ərəb

Xülasə, müxtəsər, qısası, sözün qısası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məxləs, Hüseynəli xana çatdırdılar ki, üç adam qapıda durub onu görmək istəyir. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi” (İ.A., B.A)

məxluqat

ərəb. məxluq sözünün cəmi

Xalq, camaat, el, adamlar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Külli məxluqat yığıla,

Çətindi sövdam dağıla,

Kim qıyar belə oğula?

Vermərəm Eyvazı sənə.

                    (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

*

Yığılsa məxluqat, qurulsa məhşər,

İsrafil surunu çala, qoymaram.

Çəkərəm qılıncı, girrəm meydana,

Uçurdaram, burda qala qoymaram.

                     (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

məkr ərəb

Hiylə, biclik, kələk. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İndi gəl sənə deyim paşaların mək-rindən. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

məqam ərəb

1. Yer, məkan.

2. Vaxt, zaman, çağ // fürsət, münasibət, vaxt. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ərzurumun bazarına varanda

Məqamda düşmanı atmağın gərək.

Gördün ki, mətləbin başa varmadı,

Ərəb at yalına yatmağın gərək.

             (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

məlayik

ərəb. mələk sözünün cəmi.

Mələklər. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dörd yandan meydanı tüstü bürüyə,

Ərəb atlar adam leşi sürüyə,

Kəllələr kəsilə, qanlar yeriyə,

Göy üzündə məlayiklər uşana.

              (Əndəlib Qaracadaği. “Şeirlər məcmuəsi”)

məlaik

məlhəm

ərəb. mərhəm

Yaraya və ya ağrıyan yerə sürtülən dərman. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Həkim, Dəmirçioğlunun yarasına yaxşı məlhəm eylə, sağalsın. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”) (İ.A., B.A.)

məlul ərəb 

Qəmgin, məyus, məhzun, məlallı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bürüyüb aləmi şanın, şöhrətin,

Bir de, qoç Koroğlu, nədən məlulsan?

Adın çəkiləndə titrəyir yağı,

Bir de, qoç Koroğlu, nədən məlulsan?

                   (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

məncə

1. Düyü çörəyi.

2. Plov. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Koroğlu dedi:

– Paşa sağ olsun, şərabı ac qarına içdim deyə ürəyim gedir, bir az məncə olsaydı, yeyib hala gələrdim, yaxşı çalıb-oxuyardım.

Paşa dedi:

– Vəzir, bir dolu tuluq şərab içən adam gör nə qədər məncə yeyər?

Vəzirin əmri ilə paşanın mətbəxindən bir məcməyi məncə, üstünə də ət qalayıb gətirib Koroğlunun qabağına qoydular. Koroğlu ... qollarını çırmaladı, ac qurd kimi plovu, əti, əlinə keçəni qarnına doldurdu. (Paris nüsxəsi, 9-cu məclis)