Azərbaycan dastanlarının leksikası

kiçik çillə

Qışın böyük çillədən sonra gələn 20 günü.

kirdkar

kakil

fars. kakul

1. Bəzi quşların başında topa şəklində tük; at və bəzi heyvanlarda qulaqları arasından sallanan tük topası.

2. Kişilərdə alına tökülən saç.

Dastanlarda qadınların kakilindən də söz açılır.

Səndə nələr var hələ,

Özün salıbsan dilə,

Mən yazığa rəhm elə,

Zər düşüb kakilə,

Dilin dönüb əsələ.

   (“Şəmşir və Sənubər”)

kəkil

kalça

Camış balası.

Dialektlərimizdə camışın bir yaşa qədər olan erkək balası belə adlanır.

Qarı özün saxlaya bilmədi, başladı Abdullaya yetim kalça kimi baxmağa. (“Abdulla və Cahan”)

kəlçə

kan fars

Mədən yeri, mədən; bir şeyin çox olduğu yer; mənbə, məxəz.

Dastanlarda “bu dünya” mənasında da işlənir.

İbtida eyləyib girdim meydana,

Aşıqlar ustadı, görün, handadı?

Pünhan dərdlərim çoxdu canımda,

Dürr-gövhərlərim hələ kandadı.

                                            (“Qurbani”)

                             *

O qızın dərd-səri çoxdu canımda,

Gövhərli sözlərim hələ kandadı.

                  (“Qurbani. Diri versiyası”)

                             *

Elmin mədənisən, kərəmin kanı,

Sənsən bu dünyanın dari-imanı...

                                             (“Qurbani”)

                            *

Kəsdireydim yasdığının yanını,

Bir tutaydım kipriyinin sayını,

Nə tapıbsan kor yuxunun kanını?

Oyan, Əslim, üzdə xalın sevdiyim!

                                      (“Əsli və Kərəm”)

kan-məkan

Dastanlarda kan “bu dünya”, məkan “o dünya” mənasında işlənir.

Saleh sövdəyər ondan soruşdu:

– Oğul, haradan gəlib, haraya gedirsən?

Qurbani dedi:

– Əmi, kandan gəlib, məkana gedirəm.

Saleh sövdəyər soruşdu:

– Sən bir tikə uşaqsan. Nə bilirsən kan nədi, məkan nədi?

Qurbani ona dedi:

– Əmi, kan bu dünyadı, məkan o dünya.

                                                           (“Qurbani”)

                                    *

Məsum əfəndi Valehə salam verib dedi:

– Oğlum, söylə görüm, səfərin haradı?

Valeh salamı alıb ərz etdi:

– Əmi, səfərim kannan məkanadı.

Məsum əfəndi dedi:

– Oğlum, kan kandı, məkan nədi?

Aşıq Valeh dedi:

– Kan bu dünya, məkan da o dünyadı.

                                     (“Valeh və Zərnigar”)

Prof. M.Qasımlının sözlərinə görə, aşıqdan haradan gəlib hara getdiyini soruşduqda arif aşıq konkret yer adı çəkməməlidir. Həqiqi aşıq bu suala “kandan məkana” cavabını verir.

karvanqıran

Zöhrə ulduzunun digər adı.

Dan ulduzuna bənzəyir, çox zaman ondan seçilmir. Bir əfsanəyə görə, onu dan ulduzu hesab edərək yola çıxan karvan çovğuna düşmüş, bundan sonra bu ulduza karvanqıran adı verilmişdir.

Baxdı ki, karvanqıran ulduz göyün ortasına qalxıb, elə bil səhərdi. Aldı görək karvanqıran ulduza nə dedi... (“Əsli və Kərəm”)

kələz

İri kərtənkələ növü.

Müslümü yanında saxlayır beş il,

O murdar gözləri kələzdən yaşıl.

Olaydı bəhməzli bir qazan xaşıl,

Hörtdədib tökəydi dağara qarı.

               (“Sayat bəy-Səyalı xanım”)

kəllahı

Özbaşına, azad, sərbəst, özü istədiyi kimi.

Adam var, çölləri gəzər kəllahı,

Adam var, tanımaz o bir Allahı,

Adam var ki, bilməz o, bismillahı,

Adam var ki, yol-ərkanı bəyənməz.

                                  (“Abbas və Gülgəz”)

kallahı

kəlləgöz

Gözü kəlləsində olan (canlı); təpəgöz.

Əsli “Kitabi-Dədə Qorqud”a gedib çıxan bu obraza digər dastanlarımızda da rast gəlinir.

Demə, bu yer Kəlləgözün imiş... Bəli, Kəlləgöz pəhləvan biçənəyində adam görəndə onların yanına gəlib dedi. (“Novruz”)

kəmtər fars

Aciz, yazıq, miskin; alçaq, aşağı.

Atam saili kəmtərdi,

Qəddim əyib sevgi dərdi.

Mənim adım Sənubərdi,

Şəmşirimdən aralıyam.

        (“Şəmşir və Sənubər”)

kənkan fars

Əl ilə quyuqazan.

Telli Qəndab Novruzun başına gələnləri eşidib, atasından xəlvət kənkan çağırıb öz imarətindən zindana lağım atdırdı. (“Novruz”)