Azərbaycan dastanlarının leksikası

indidən belə

ingildəmək

İnildəmək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sənə dedim Aşıq Cünun,

Ürəyimdə dərd ingildər...

Bir bəy oğlunun əlindən

Şeş atanda nərd ingildər...

                                     (“El aşıqları”)

incəvara

Yaxşı ki, xoşbəxtlikdən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

İncəvara onun əl-ayağını ipnən sarımışdılar. (“Mərcan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

incavara

ilqar

ər. iqrar

Söz vermə, əhd. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Əyləşmişdim orda, söhbətin keçdi,

Qalxdı könül quşu, dolu mey içdi;

Telli xanım, sədan gəldi, yetişdi,

Sən gözəlin ilqarına gəlmişəm.

                     (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

ilig

İlik. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bəylərmizə dəmirdonlu deyərlər.

Daim içimizdə ərlik işlənir.

Qoç igidlər törər iligimizdən,

Ğənim qabağında biri beşlənir.

                   (Əndəlib Qaracadaği “Şeirlər məcmuəsi”)

ilxı

At sürüsü. (“Koroğlu” dastanının lüğəti) 

Kəndləri, bağları, sürüləri, ilxıları, naxırları, o necə deyərlər, bircə donuzu əskik idi. (“Qulun qaçmağı”)

ilxıçı

İlxı çobanı, ilxıya baxan. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

O zamanlar Mirzə Sərraf Türküstan şahı Sultan Muradın baş ilxıçısıydı. Türküstan padşahının nə ki ilxısı varıdı, hamısı Mirzənin əlində idi. (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

ileydə

İrəlidə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gəlin deyirəm nazlanır,

Qız deyirəm xoruzlanır,

Dalında qarpız gizlənir,

İleydə buzxanası var.

                 (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Aşıq Əsəd”)

iqrar ərəb

1. Təsdiq, etiraf, qəbul.

2. Qərar, qənaət, hökm. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bir ah çəkdim ərşi-zəminə düşdü,

Ələm oxu bir-birinə ötüşdü,

Namə gəlib Çənlibeldə yetişdi,

Mən bir yarın iqrarına gəlmişəm.

                                              (“El şairləri”)

iğrar

ixtiyarsız

Qeyri-ixtiyari. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Elə bil ki, Kürdoğlunu ildırım vurdu. İxtiyarsız atı saxladı. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

ixtiyar ərəb

Qoca, yaşlı, pirani. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Vallahi, yaşımın bu ixtiyar vaxtında mən gecənin oğlan çağında keşikçiləri yuxuya verib, xotkar qızını basardım atın tərkinə. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

ixtilat ərəb

Oturub-durma, görüşüb əlaqə saxlama, qaynayıb-qarışma; söhbət. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gəl qulaq as bu söhbətə!

Bircə guş ver ixtilata!

Sərim qurban Ərəb ata!

Oynar, kişnər saxlamışam.

                                       (“El aşıqları”)

                     *

Öldürürsən, xanım, gəl məni öldür,

Öldürməynən, xanım, əlin qurbanı!

Ya hurisən, ya pərisən, ya mələk,

Xoş ixtilat, şirin dilin qurbanı!

                                       (“Həmzənin Qıratı aparmağı”) (“Həmzə–İslam”)

ixlas ərəb

Səmimi, sadiq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Xalis sözü ilə flektivlik baxımından qohumdur. 

İxlas dost dünyada dostuna küsməz,

Nə qədər incisə meylini kəsməz,

İgiddə qaydadı, basdığın kəsməz,

Öldürmə, qeyrətə bağışla məni!

                 (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”) (“Bilqeys–Mehdi”)

              *

Girmişdim falçı donuna,

Yaşına-yaşına gəldüm,

Yəqin bağladum ixlasım,

Ərənlər pişinə gəldüm.

                    (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)