Azərbaycan dastanlarının leksikası

dalda

Xəlvət, gizli yer, sığınmağa, gizlənməyə yarayan yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dalda küçələrlə birbaş zindanın qapısına gəldi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

*

Sərçəyə bax qaraquşa don biçər,

Mərd igidlər dolu badələr içər,

Namərd adam dava günündə qaçar,

Gedər daldalarda pəhləvan olu.

                           (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

dalı

Dal, arxa; geri. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mehtər Murtuz Koroğlunu görcək tanıdı. Özünü Koroğluya göstərməyib, yavaşca keçdi onun dalı qatına. (“Koroğlu ilə Bolu bəy”)

damazlıq

Döl verməyə yarayan, döl vermək üçün saxlanılan: döllük, cins. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bala, mən gördüm ki, sən bir yeniyetmə yaxşı oğlansan, istədim sənə maya verəm, damazlıq düzəldəm. (“Eyvazın Çənlibelə gətirilməyi”)

daman fars

Ətək. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Çənlibel dediyin dağlar damanı,

Müxənnətlər gəlsə çəkər amanı,

Başında nişanə aldım almanı,

Qorxutmadı hədəf, nişana səni.

                         (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)

dağ daməni

Dağ ətəyi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

damən

danla

1. Sabah, səhər, ertəsi gün.

2. Səhər tezdən, ertədən. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Məni xakda görüb şad olma düşmən,

[Bu gün] məni isə, danla sənündür.

                        (Paris nüsxəsi, 11-ci məclis)

dar-damanda

Ümidsiz, çarəsiz, naçar. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Minərsən mənim Alagöz ürgəmi. Səni dar-damanda qoymaz. (“Mahru xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

*

Saz heç kəsi dar-damanda qoymayıb. (“Zərnişan xanımın Çənlibelə gəlməyi”) (İ.A., B.A.)

darğa

monqol mənşəli sözdür

Şəhər hakimi. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Almaçı dedi:

– Get, ay ağa, darğa şəhərdə deyil, sakitlikdi. (Paris nüsxəsi, 8-ci məclis)

dari-dünya 

ər. dar – böyük ev, yer, məkan

Dünya evi (axirət evinin əksi). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dari-dünyada bir bu canımdı ki, o da öz ixtiyarımda deyil. (“Qulun qaçmağı”)

*

Dari-dünyada bu qızdan başqa züriyyəti olmamışdı. (“Qulun qaçmağı”)

daştülək

1. Vəhşi, qoşquya getməyən, yan-yana çəkməyən at.

2. Təcrübəli at. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Gəl otur deyərsən, gəlib oturmaz,

Daştülək atlartək kəmənd atdırmaz,

Könlü yoxsa, biləyindən tutdurmaz,

Qonuma, qonşuya bəd təhər olur.

                         (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

davar

1. Qoyun-keçi, xırdabuynuzlu mal-qara.

day

İkiyaşar erkək at balası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Get de o paşaya, köç eləməsin,

Qıratı gətirrəm, qala qoymaram!

Qoşunun qıraram, varın taparam,

İlxısında bir day qala qoymaram!

                          (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

                                   *

Qulunlar böyüyüb day oldular. (“Alı kişi”)

dayça

Biryaşar erkək at balası. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Mirzə hər il ilxının içərisinə gəlir, üç-dörd yüz dayça seçir, onları padşahın tövləsinə aparırdı. (Paris nüsxəsi, 1-ci məclis)

deyin

Borc. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dəmirqapı Dərbənddə Ərəb paşanın qızı Möminə xanım boynuma deyin salıb, gərək gedəm onu gətirəm. (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”) (İ.A.,B.A.)