Jurnalistika terminləri lüğəti

pavilyon çəkilişi

lat. papilio – çadır

Ava­danlıq, dekorasiya və işıqlandırma qur­ğu­ları ilə təchiz olunmuş, naturanı əvəz edən yerdə aparılan video və ya foto­çəkiliş.

paylaşma

PDF [pe-de-ef] abreviatura

ing. Portable Document Format – «daşınan sənəd formatı» ifadəsinə daxil olan sözlərin baş hərflərindən ibarət abreviatura

Sənədlərin elektron şəkil­də ­kom­püterə köçürülməsi, saxlanması və ötü­­rülməsi üçün istifadə edilən, redaktəsi mümkün olmayan fayl formatı.

Bu format Adobe Systems fir­ması tərəfindən Post Script dilinin im­kanlarından istifadə et­məklə yaradılıb və əsasən, poliqrafiya məh­sullarının elektron fayl şəklinə salın­ması üçün nəzərdə tutulub. PDF fayllar Adobe Reader proqramı, bəzi digər proqramlar vasitəsilə açıla və oxuna bilir.

penni mətbuatı

Amerikada 1830-cu il­lərdən istehsal edilən ucuz bulvar qəzet­ləri.

Belə nəşrlərin kütləvi istehsalı bu­xar­la işləyən çap maşınları yarandıqdan sonra mümkün olub. Başqa qəzetlər 6 sen­tə satıldığı halda, yeni bulvar qəzetləri 1 sentə satılıb və buna görə P.M. ad­lan­dırılıb. Onlar kriminal xronika, yerli xə­bər­lər, sensasiyalı materiallar dərc edib­ və qısa müddətdə əhalinin kasıb tə­bə­qə­lərinin əsas informasiya mənbəyinə çev­ri­lib. 1851-ci ildə Nyu-Yorkda P.M.-nın daha bir nümunəsi – The New York Daily Times qəzeti işıq üzü görüb. Qəzetin tə­sisçiləri yazırdılar: «Biz düşünmürük ki, cəmiy­yət­də hər şey tamamilə yaxşı, ya ta­mamilə pisdir – biz yaxşı olanı qorumaq və inkişaf et­dir­mək, şəri isə yox etmək, yaxud də­yişmək is­təyirik». Bu, fəaliyyətə «penni qəzeti» kimi başlamış, altı ildən sonra isə adını də­yişərək dünya mediasına ən yüksək peşə stan­dart­ları gətirmiş The New York Times idi.

perifraz

yun. peri – ətraf + yun. phrasis – ifadə

Bir anlayışın eyni məna verən, ­ya­xud onun əsas xüsusiyyətlərini əks etdirən sözlərlə, ifadələrlə əvəz olun­ma­sı.

P. – ob­yektin adı birbaşa çəkilməmək şərti ilə onun təsviridir: «Azərbaycanım» əvəzinə «Odlar yurdum mənim», «mən» yerinə «bu sətirlərin müəllifi» yazıl­ma­sıdır. Çox zaman bir sözü işlətmək is­tə­mə­yəndə də P.-dan istifadə olunur: mə­sələn, «arva­dım» yox, «bizim uşaqların anası» deyilir.

perl

Yuxarı səviyyəli, dinamik proqram­laşdırma dili.

P. 1987-ci ildə amerikalı linqvist Lari Uoll tərəfindən yaradılıb. Termin ingilis dilində Practical Extraction and Report Language (verilənlərin çıxarılması və hesabatların tərtib olunması üçün praktik dil) sözlərinin baş hərflərindən əmələ gəlib. P. dilinin simvolu dəvədir. Bu onun çətin vəzifələrin öhdəsindən gələ bilmək qabi­liyyətinə işarədir. P.-dən vebdə proq­ram­laşdırma, qrafik proq­ramlaş­dırma, ­sis­tem proqramlaşdırması, şəbəkə proq­ram­laşdır­ma­sında, bioinformatikada və digər sa­hə­lərdə istifadə olunur.

personaj

fr. personnage < lat. persona – şəxsiyyət, şəxs

Hər hansı sənət əsərində cərəyan edən hadisələrin iştirakçısı.

personifikasiya

lat. persona – şəxs + lat. facio – edirəm

1. Təbiət hadisə və qüvvələrinin, heyvanların, bitkilərin, əşya­ların, mücərrəd anlayışların insan cildində göstərilməsi və ya onlara insan xüsusiy­­yətlərinin verilməsi. 

2. Hər hansı kütləvi ­pro­sesin, sosial prosesin, hərəkatın, hadi­sənin, məsələn, qələbənin, yaxud məğ­lubiyyətin bir şəxsin adı ilə bağlanması.

Bu mənada P. və «fərdiləşdirmə» anla­yış­ları sinonim kimi işlədilir.

perspektiv

lat. perspicio – aydın görürəm

1. Uzaq məsafədən görünüş, mənzərə.

Müşahidəçi ilə müşahidə obyekti ara­sında məsafədən asılı olaraq bu mən­zə­rənin forması və rəngi olduğu kimi deyil, də­yiş­miş şəkildə qavranılır. 

2. Obyektin mü­şa­hidə nöqtəsindən uzaqlığından asılı olaraq gözlə qavranılan cəhətlərinə uyğun şəkildə müstəvi üzərində təsviri.

Foto və tele­çəkiliş zamanı reallıqda üçölçülü ob­yektlər müstəvi (lent, təbəqə) üzərində iki­ölçülü təsvirə malik olur. Buna görə də operator və fotoreportyorların P. qanun­larını bilməsi onların daha uğurlu çəkiliş bucağı seç­mə­sinə kömək edir.

3. Gələcək plan, nəzərdə tutulan, təxmin edilən, göz­lənilən imkan, hərəkət; məs.: redaksiyanın P. planı, P. planlaşdırma.

peşə davranışı

Peşə fəaliyyətinin xüsu­siyyətlərindən, həmçinin konkret şərait­dən asılı olaraq mütəxəssisin rəhbər qu­r­umlar, həmkarları, hakimiyyət or­qan­ları və əha­linin müxtəlif təbəqələri ilə müəyyən mə­nəvi prinsip və normalar əsasında tən­zimlənən münasibətləri.

Təcrübə gös­tərir ki, yüksək səviyyədə etik məsuliyyət formal çərçivələrə sığ­ma­yan, insanların cə­miyyətdəki möv­qe­yinə, mənəvi və fiziki sağlamlığına güclü, bəzən həlledici təsir göstərən peşə sahiblərindən – müəl­lim­lərdən, hüquq­şünaslardan, hə­kimlərdən, jurnalistlərdən tələb olunur. Jur­nalistikada P.D. termini «peşə etikası», «peşə əxlaqı» an­layışlarının sinonimidir.

peşə davranışı qaydaları

Mütəxəssisin öz fəaliyyətində rəhbər tutmalı olduğu prin­siplərin, həmkarları, hakimiyyət or­qan­ları və əhalinin müxtəlif təbəqələri ilə ­mü­na­sibətlərini tənzimləyən mənəvi nor­­ma­ların toplusu.

Bu prinsip və normalar peşə fəaliyyətinin xüsusiy­yət­lərindən irəli gəlir və konkret şəraitə uyğun olur. Jurna­listika­da P.D.Q. termini «peşə etikası ko­deksi»­ an­la­yışının sinonimidir. P.D.Q.-na, əsasən, jurnalistlərin dəqiqliyini, obyektiv­liyini, ­qə­­rəz­sizliyini, informasiya qay­naq­larına say­ğılı münasibətini təmin edən standartlar, ­ma­raqlar müna­qişə­lərinin həlli üsulları da­xildir. Onlar jur­nalistlər birlikləri, ayrı-ayrılıqda KİV tərəfindən sənəd for­ma­sında qəbul olu­nur, imzalanır. P.D.Q.-nın hü­quqi qüvvəsi yoxdur, lakin onlar özünü­tən­zimləmə mexanizminin özəyini təşkil edir­ və auditoriyanın etibarını qazanmaq istə­yən KİV bu qaydalara əməl etmək haq­qında üzərinə könüllü öhdəlik gö­türür. Azər­baycanda ilk peşə əxlaqı ko­deksi 1991-ci ildə Azərbaycan Jurna­listlər Birliyi tərə­fin­dən, ikinci P.D.Q. 2003-cü ildə Mət­buat Şu­rasının qurultayı tərəfindən qə­bul olu­nub.

peşə etikası

yun. ethos – adət, xarakter

peşə etikası kodeksi

yun. ethos – adət, xarakter + lat. codex – kitab

peşə əxlaqı

1. Etika elminin ümumi mənəvi prinsipləri konkretləşdirərək hər hansı pe­şə fəaliyyəti sahəsində tətbiq edən bölməsi.

peşə fəaliyyətinə maneolma

Jurna­listlərin məlumat toplamaq, hazırlamaq, yaymaq hüququnu məhdudlaşdırma, ya­xud onları hər hansı informasiyanı yay­mağa məcburetmə.

Belə əməllər zor göstər­məklə, hədələməklə, digər üsullarla həyata keçirilə bilər və qanunla qada­ğandır. Jurnalistikada P.F.M. dedikdə, əsa­sən, senzura yeridilməsi, redaksiyanın pe­şə müstə­qil­liyinə müdaxilə edilməsi, redaksiyanın fəa­liyyətinin qeyri-qanuni dayandırılması və avadanlığına ziyan ye­tirilməsi, tirajın mü­sadirə, yaxud məhv olunması, jurnalistin informasiya sorğu­sunun cavabsız qoyul­ması, ona fiziki təzyiq göstərilməsi və bu kimi hərəkətlər nəzərdə tutulur.