Fizika terminlər lüğəti

ASTROFOTOMETRİYA

astr. Praktiki astrofizikanın ulduzların işıltısını öyrənmək üçün üsullar işləyib hazırlayan və böyükölçülü göy cisimlərinin parlaqlığını öyrənən bölməsi.

ASTROKOLORİMETRİYA astro... + lat. color – rəng + ...metriya

astr. Praktiki astrofizikanın göy cisimlərinin, əsasən ulduzların rəngini öyrənən bölməsi.

Rəng göstəricisi anlayışı göy cisminin rəngini şüalandırdığı dalğanın uzunluğuna görə xarakterizə etməyə imkan verir.

ASTROPOLYARİMETRİYA

astr. Praktiki astrofizikanın polyarimetriyanı tətbiq etməklə göy cisimlərinin şüalanmasını öyrənən bölməsi.

Tədqiq edilən şüalanma analizatordan (ikiqat sındıran kristal və ya polyaroiddən) keçdikdən sonra polyarimetrik ölçmələr vizual, fotoqrafik və elektofotometrik vasitələrlə aparılır.

ASTROSPEKTROSKOPİYA

astr. Göy cisimlərinin şüalanmasına spektral analizi tətbiq etməklə astrofizika məsələlərinin tədqiqi metodu.

A.-dan istifadə üçün teleskoplara spektroskop (vizual müşahidələrdə) və spektroqraf (fotoqrafik müşahidələrdə) əlavə edilir. Öyrənilən obyektin spektrinin şəkli spektoqrafla alınır. A. vasitəsilə məlum olmuşdur ki, kometlərin, Günəş xromosferinin, planetar və bəzi qaz dumanlıqların spektri şüalanma spektridir. A. kosmik tədqiqatda tətbiq olunur.

AŞKARLAMA

İşığın təsiri nəticəsində işığahəssas fotoqrafik material üzərində alınmış görünməyən (gizli) təsvirin aşkara çıxarılma prosesi.

Proses aşkarlayıcı məhlul daxilində gedir. A. əməliyyatı yarıqaranlıqda (tünd qırmızı və ya yaşıl işıqda), tam qaranlıqda və ya xüsusi işıq keçirməyən qablarda aparılır. A.-nın gedişinə yarıqaranlıqda vizual nəzarət, tam qaranlıqda isə vaxta nəzarət edilir.

AŞKARLAYICI

Ekspozisiyadan sonra fotomaterial üzərində alınan görünməyən təsviri aşkara çıxarmaq üçün işlədilən məhlul; fotoqrafik aşkarlayıcı.

A.-nın tərkibi, başlıca  olaraq, təsviri aşkarlayan (metol, hidroxinon və s.), prosesi sürətləndirən (qələvi), məhlulu oksidləşmədən mühafizə edən (adətən natrium-sulfat) və fototəsviri vualdan qoruyan, yəni şəklin tutqun çıxmasının qarşısını alan (kalium-bromid, benzontriazol və s.) maddələrdən ibarətdir. Fotomaterialın növündən və məhlulun tətbiqindən asılı olaraq A.-lar neqativ, pozitiv, rentgen və s. fotoşəkillərin emalı üçün olur.

ATOMİSTİKA

fəls. Materiyanın dənəvər (diskret) quruluşu haqqında təlim; atomizm, atom haqqında təlim.

A.-ya görə materiya sonsuz kiçik hissəciklərdən ibarətdir.

AVTORƏQSLƏR

Hər hansı sistemdə dəyişən xarici təsir olmadan yaranan sönməyən rəqslər.

Sistemdə sərf olunan enerjini A.-in hər dövründə xarici mənbə ödədiyindən rəqslər sönmür.

BARİONLAR yun. barýs – ağır

Ağır elementar zərrəciklərin (nuklonlar, hiperonlar və barion rezonanslarından ibarət qrupun) ümumi adı.

B.-ın kütləsi protonun kütləsindən kiçik deyil, spini isə yarım tam qiymətlər alır.

BARN

Nüvə proseslərinin effektiv en kəsiyi vahidi.

BARREL ing. barrel, əsas mənası – çəllək

ABŞ və İngiltərədə, həmçinin ingilis ölçü sistemindən istifadə edən bir sıra ölkələrdə işlədilən tutum və ya həcm vahidi.

BETA-PARÇALANMA

Radioaktiv elementlərin nüvələri tərəfindən elektron (e¯) və antineytrinonun (v͂) [və ya pozitron (e+) və neytrinonun (v)] buraxılması.

B.-p.-da buraxılan elektrona və pozitrona β-zərrəciklər, onların selinə isə β-şüalar deyilir. B.-p.-nın nəzəriyyəsini 1934-cü ildə Fermi vermişdir.

BETA-SPEKTROSKOPİYA

Beta-parçalanma zamanı radioaktiv nüvələr tərəfində buraxılan beta-zərrəciklərin (elektronların və ya pozitrənların) enerjiyə görə parçalanmasının və konversiya elektronlarının diskret spektrlərinin tədqiqi.

Beta-zərrəciklərin enerjiyə görə paylanması beta-spektr (β-spektr) adlanır. β-spektrlər beta-spektrometr vasitəsilə tədqiq edilir.

BEV

1 milyard (109) elektron-volt; qev.

Xarici ədəbiyyatda 109 ədədinə bilyon da deyilir. B.-in birinci hərfi buradan götürülmüşdür.

BİOMEXANİKA bio... + mexanika

biol., Biofizikanın canlı toxumalarda, orqanlarda və bütövlükdə orqanizmdə baş verən mexaniki hadisələri öyrənən bölməsi.

Əvvəllər embriologiyanın mexanikasını öyrənən eksperimental embriologiya da “B.” adlanırdı. Hazırda bu termin insan və heyvanların hərəkət proseslərinin öyrənilməsində tətbiq edilir.