Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

ZARA

Zahra, Zöhra, Zarifa, Zarina və bu kimi adlara yaxın qadın adlarının XX əsrdə rus dilinin təsiri ilə formalaşmış əzizləmə və oxşama məzmunlu kiçiltmə formasıdır. Sonradan müstəqil qadın adı kimi rəsmiləşmişdir.

Zara qadın adı Avropada bu gün də dəbdə olan şəxs adları sırasındadır. Dünyada 2009-cu ilin ən populyar qadın adları siyahısında Zara İngiltərədə 79-cu, İrlandiyada 77-ci, Niderlandda 152-ci, Avstraliyada 24-cü, Sloveniyada 91-ci yerdə və i.a. qərarlaşmışdır. İngilisdilli ölkələrdə Zara ərəb dilindəki Zəhra adı ilə əlaqələndirilir (transkripsiyada Zahrah kimi göstərilir).

ZEMFİRA

ibrani. zemfira sözü dilimizdə nəğmə, şərqi, mahnı anlamındadır.

Lakin bəzi lüğətlərdə Zemfira sözünün yunan mənşəli sapperios sözündən olub, dilimizdə qiymətli daş olan sapfir (göy rəngli yaqut) qaşının adından olması barədə məlumatlara da rast gəlirik. Adın təhrif olunmuş Zenfira forması da sonradan müstəqil qadın adı kimi rəsmiləşmişdir. XX əsrin sonlarına qədər Azərbaycanda çox geniş yayılmış qadın adlarından olmuşdur. Bu gün də orta və yaşlı nəslin nümayəndələri arasında Zemfira adının daşıyıcılarına kifayət qədər rast gəlmək olar.

ZENFİRA

ZEYBƏ

fars. Ziba (bax: ad – ZİBA) qadın adının təhrif olunmuş forması olub, sonradan müstəqil qadın adları kimi rəsmiləşmişdir.

ZEYVƏ

ZEYBƏXANIM

ZEYVƏXANIM

ZEYNƏB

ərəb. zeynab sözündən olub, gözəl görünüşlü, ətirli yarpaqları olan ağacın adındandır. Sözün yumru yanaqları olan, kök, dolu (qadın) kimi məcazi mənaları da məlumdur.

Zeynəb qadın adı Ərəbistan, Türkiyə, İran, Əfqanıstan kimi xeyli sayda əhalisi olan ölkələrdə də geniş yayılmışdır. Məlum olduğu kimi, Zeynəb Məhəmməd Peyğəmbərin qızı Fatimənin övladının, əziz nəvəsinin adı olmuşdur. Bu günə qədər Zeynəb adının müsəlman ölkələrində geniş yayılmasının da əsas səbəbi budur. Adın daşıyıcılarından biri də XIX əsrdə ictimai fəaliyyəti ilə məşhur Zeynəb xanımdır. Tarixdən məlumdur ki, XIX əsrdə Təbrizdə xalq üsyanına başçılıq etmiş, cəsarətinə, qəhrəmanlığına, mətanətinə görə xalqın Zeynəb paşa adlandırdığı xanımın şəninə bir çox xalq mahnıları yaranmışdır. Bu da həmin dövrlərdən adın geniş yayılmasında əsas amillərdən biri olmuşdur. Azərbaycanda adın daşıyıcıları arasında XX əsrin 60-cı illərindən etibarən Azərbaycanın musiqi sənətində həddən artıq sevilən, öz sözünü demiş müğənnilərdən biri, musiqi sənətimizi dünyada yüksək səviyyədə təbliğ edən Xalq Artisti Zeynəb Xanlarova (1936). Dünyanın bir sıra ölkələrinin milyonlarla tamaşaçısı zəngin tembri, qeyri-adi geniş diapazonlu ifa tərzi olan Zeynəb Xanlarovanın sənətini alqışlamışdır.

ZƏHRA

ərəb. zahra sözündəndir, tərcümədə parlaq, işıqlı, həmçinin bəyaz, ağ mənalarındadır.

Lüğətlərdə gül, çiçək mənaları da qeyd edilmişdir. Zəhra qadın adının müsəlman ölkələrində geniş yayılmasının əsas səbəbi sözün mənası ilə əlaqədar deyildir desək, yəqin ki, səhv etmərik. Zəhra adı İslam dinində müqəddəs adlardan hesab olunur. Bu, adın Məhəmməd Peyğəmbərin qızı, imam Əlinin həyat yoldaşı, imam Həsən və imam Hüseynin anası Fatimənin ləqəbindən (Fatimeyi-Zəhra) olması ilə əlaqədardır. Xanım Zəhra (s.ə.) İslam dinində ideal qadın və həyatda xoşbəxtliyi axtaran hər bir qadın üçün ən gözəl nümunə hesab olunur. Adətən Fatiməyə bu ləqəbin verilməsi onun namuslu, saf və müsbət keyfiyyətləri ilə bağlı olduğu qeyd edilir. Lakin İslam dini ilə əlaqədar mənbələrdə Fatiməyə bu ləqəbin verilməsi bir çox cəhətdən izah edilmişdir. Dinimizdə qadın üçün ən ali cəhətləri birləşdirdiyi üçün hər cür pislikdən ayrılmış (və ya seçilmiş), təmizlənmiş mənasını ifadə edən Fatimənin Zəhra adlandırılmasının səbəbi onun gündə üç dəfə nurlu camalının həzrət Əli üçün cilvələnməsindən irəli gəlməsi ilə bağlı məlumatlara rast gəlinir. Başqa sözlə, Fatimənin nurlu çöhrəsi əmirəlmöminin Əli üçün sübh tezdən doğan Günəş, günorta nur saçan Ay və axşam parlaq ulduz kimi imiş. Hədislərdə də həzrət Əliyə istinadən qeyd edilir ki, mübarək ramazan ayında Ay səmada hilallaşanda (yəni on dörd gecəlik olanda) Fatimənin nuru Ayın nurunu üstələyirmiş, yəni Fatimə evə girərkən Ayın işığı yenidən aşkar olurmuş. Ərinə və övladlarına çox mehriban, qayğıkeş olduğu üçün xanım Zəhra Haniyyə adı da almışdı. İslam dini ilə bağlı mənbələrdə Zəhra adının Hisan, Hürrə, Seyyidə, Əzra, Həvra, Məryəm, Kübra və Bətul kimi ləqəbləri də qeyd edilmişdir. Sonradan bu adlar da müsəlman ölkələrində geniş yayılmışdır. Məişətimizdə Hürrə (bu gün Huriyə biçimindədir), Seyyidə, Əzra, Məryəm adları daha çox yayılmışdır. Hazırda bu adların da bəziləri məişətimizdə unudulmaqdadır. Zəhra qadın adı isə XX əsrdə olduğu kimi, bu gün də məişətimizdə geniş yayılmış adlar sırasındadır.

ZƏHRABƏYİM

ərəb. Zahra və azərb. mürəkkəb adların tərkibində işlənən Bayim adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

Zəhrabəyim (bax: ad – ZƏHRA; BƏYİM) qadın adı Zəhra bəyim mənasındadır.

ZƏHRAXANIM

ərəb. Zahra və azərb. mürəkkəb adların tərkibində işlənən Xanım adlarının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.

Zəhraxanım (bax: ad – ZƏHRA; XANIM) qadın adı Zəhra xanım mənasındadır.

ZƏKİYƏ

ərəb. zaki sözündən olub, ağıllı, tez başa düşən, tez dərk edən mənalarını ifadə edir.

Dilimizin antroponimik vahidlər sistemində mövcud Zəkiyyə qadın adı İslam dini ilə əlaqədar şəxs adları sırasındadır. Məlumdur ki, İslam dini bərqərar olandan bütün müsəlman ölkələrində adqoymada Məhəmməd Peyğəmbərin adı kimi, ailə üzvlərinin, yaxınlarının adlarına da üstünlük verilmişdir. Şərq xalqlarında olduğu kimi, türk antroponimik vahidlər sistemində də mövcud Zəkiyyə qadın adı Məhəmməd Peyğəmbərin ən çox sevdiyi, imam Əli ilə ailə qurmuş kiçik qızı Fatimənin(bax: ad – SİDDİQƏ) ləqəbindən formalaşmış addır. İslam dini ilə əlaqədar bəzi rəvayətlərdə belə qeyd edilir ki, insanlar Fatiməni tanımaqda acizdirlər, onun Fatimə adlandırılması buna görədir ki, xanımın yerinə yetirəcəyi bütün işləri ağılla, kamalla yerinə yetirir, bu səbəbdən də cəhənnəm atəşindən çox-çox uzaqdır. O, məhz elm və kamal vasitəsilə başqalarından qat-qat fərqlənir. Allah-taala onu və onun mömin, Tanrının birliyinə səmimi-qəlbdən inanan övladlarını, dostlarını cəhənnəm atəşindən uzaqlaşdırar. Fatimənin həm də Siddiqə (bax:ad – SİDDİQƏ), Mubarəkə (bax: ad – MÜBARƏK), Tahirə (bax: ad – TAHİRƏ), Raziyyə (bax: ad – RAZİYƏ), Mərziyyə (bax: ad – MƏRZİYYƏ), Mühəddəsə, Zəhra (bax: ad – ZƏHRA) kimi doqquz adı məlumdur. Dini rəvayətlərə əsasən, göylərdə Fatiməyə Nuriyyə (bax: ad – NURİYƏ), Səmaviyyə (bax: ad – SƏMAYƏ), Haniyyə (bax: ad – ZƏHRA) də deyilmişdir. Bu adların, demək olar ki, hamısı dilimizin antroponimik vahidlər sistemində müstəqil qadın adları kimi mövcuddur. XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış Zəkiyə qadın adı artıq müşahidəediləcək dərəcədə azalmışdır. Hazırda adın daşıyıcıları yalnız orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir.

ZƏKİYYƏ

ZƏMİNƏ

fars zamin sözündəndir. Zəmin sözü dilimizdə bir neçə mənada işlənir. Zəminə qadın adı sözün məcazi mənası ilə əlaqədar olub, bir şeyin, hadisənin cərəyan etdiyi əsas şərait, mühit, vəziyyət, imkan, həmçinin lazımi şəraitin yaradılması, hazırlanması mənasındadır.

ZƏMİRƏ

ərəb. zamira sözündəndir. Zəmirə qadın adı iç dünya, daxili tərəf, daxili məna anlamlarını ifadə edir.