Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

FAXİR ərəb.

faxir sözündəndir.

Azərbaycan dilində faxir sözü iki mənada işlənir: 1. Fəxr edilən, iftixar ediləcək, şöhrətli, şərəfli; 2. Parlaq, qiymətli, gözəl, dəyərli. Faxir şəxs adı fəxr edilən, iftixar ediləcək, şərəfi olan (adam) mənasındadır. Bəzi mənbələrdə öyünən, lovğalanan mənasının olduğu da göstərilmişdir. Ərəb şəxs adları siyahısında, türk xalqlarının dillərində bu gün də populyar adlardan olan Faxir antroponimi Azərbaycan antroponimikasında unudulmaqda olan şəxs adları sırasındadır.

FAİQ ərəb

dilində fauqa ön şəkilçi olub, sözə qoşularaq adidən hündürdə, yüksəkdə olma mənası yaradır.

Faiq antroponimi də fauqa ilə eyni kökdəndir, üstün, başqalarından seçilən, fərqli olan, seçmə, böyük, əla olan anlamını ifadə edir. Azərbaycanda da, Türkiyədə də tez-tez rast gəldiyimiz Faiq şəxs adı digər türk xalqlarının dilində elə də populyar antroponimlərdən hesab edilmir. Azərbaycan antroponimikasında təxəllüsdən yaranmış adlar sırasındadır. Məlum olduğu kimi, Ömər Faiq Nemanzadə XX əsrin əvvəllərində məşhur “Molla Nəsrəddin” jurnalının əsasını qoyanlardan biri, tərəqqipərvər, millətinin irəli getməsini arzulayan, jurnalist, eyni zamanda bu yolda əlindən gələni əsirgəməyən ziyalılarımızdan olmuşdur. Azərbaycanda ilk dəfə Faiq adını özünə təxəllüs götürən də o, olmuşdur.

FAİL ərəb

qrammatikasında feili sifət modeli olan fail sözünün dilimizdə iki mənası vardır: 1. İşçi, işgörən, fəaliyyətdə olan, əməkdaş; 2. Təsir gücünə malik, təsir edən.

Fail şəxs adı əsasən sözün birinci mənası ilə əlaqədardır, yəni Fail kişi adı fəaliyyət göstərən işçi anlamını ifadə edir.

FAİZ ərəb.

faiz sözündəndir.

FAKİR ərəb.

fakir sözündəndir.

Azərbaycan dilinə çevirəndə yoxsul, kasıb, biçarə, zavallı, dilənçi, aciz, bədbəxt anlamlarını ifadə edir. Bəzi mənbələrdə fəqir sözü ilə eyniləşdirilir. Azərbaycanda yaşlı əhali arasında təsadüf edilən adlardandır. Bu gün ərəb dünyasında, Türkiyə türklərində Fakir kişi adı mövcud olsa da, Azərbaycanda köhnəlmiş kişi adlarındandır. Adın daşıyıcılarından Fakir Baykurt bu gün Türkiyənin müasir yazıçılarındandır.

FAMİL latın.

famil (əslində familia) sözündən olub, dilimizə tərcümədə ailə, ata-baba, qəbilə, soy, nəsil adı mənalarını ifadə edir.

Roma imperiyası zamanında quldalarla qullarının ailələrinin daxil olduğu icmalara da familia deyilmişdir. XIX əsrdən etibarən Rusiyada familiya sözü soyad mənasında işlədilmişdir. Rəsmi sənədlərdə şəxs adı ilə yanaşı qeyd edilmişdir. Dilimizə də rus dili vasitəsilə keçmişdir. XXI əsrin əvvəllərinə qədər dilimizdə soyad yerinə yalnız familiya sözü işlədilmişdir. Famil kişi adı da həmin sözlə əlaqədar yaranmışdır. XX əsrdə olduğu kimi, bu gün də Famil məişətimizdə geniş yayılmış kişi adlarındandır. Adın daşıyıcılar, əsasən, orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir.

FARİS ərəb.

faris sözündəndir.

FARİZ ərəb.

fariz sözündən olub, fərz edən, təxmin edən, ehtimal edilən mənasındadır.

Fariz kişi adı fərz edən mənasındadır.

FARUQ ərəb.

faruq sözü dilimizə tərcümədə tez qərara gələn, tez ayırd edə bilən, haqlını haqsızdan, doğrunu yanlışdan ayırmaqda usta olan, ədalətli, adil anlamlarını ifadə edir.

FATEH ərəb.

fateh sözü müasir Azərbaycan dilində ümumilək sözlərdən olub, əsasən iki mənada işlənir: 1. Fəth edən, açan, başlayan, tutan, işğal edən, işğalçı, zəbt edən, bir ölkəni, şəhəri, məmləkəti və ya qalanı ələ keçirən adam; 2. Mübarizə, inad, böyük zəhmət və s. yolu ilə bir şeyi əldə edən, bir şeyə nail olan.

Məlum oduğu kimi, bəşəriyyət tarixinə fateh kimi daxil olan şəxsiyyətlər vardır. Məsələn, müsəlman Şərqində Makedoniyalı İsgəndər kimi tanınan fateh Böyük İsgəndər, 1444-1446 və 1451-1481-ci illərdə Osmanlı imperiyasının sultanı olmuş fateh II Məhəmməd və b. Osmanlı xəlifəsi Sultan II Məhəmməd İstanbulu iyirmi yaşında fəth etmişdi. Bu səbəbdən də ona Fateh təxəllüsü verilmişdi. XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış Fateh bu gün artıq unudulmaqda olan şəxs adları sırasındadır. Bu gün Türkiyədə dəbdə olan Fateh kişi adlarındandır.

FATOŞ

Fat... ilə başlayan həm kişi adlarının (məsələn, Fateh, Fətəli və s.), həm də qadın adlarının (məsələn, Fatma, Fatmanisə və s.) əzizləmə mənasında kiçildilmiş formasıdır.

Məsələn, Fateh, Fəttah, Fətəli və s. Sonradan Fatoş müstəqil kişi adı da rəsmiləşmişdir. Azərbaycan antroponimikasında müştərək adlar sırasındadır.

FAZİL ərəb.

fazil (əslində fadıl) sözündəndir. Sonrakı mərhələdə farssayağı oxunuş nəticəsində fazil şəklinə düşmüşdr.

FEYSƏL ərəb.

feyz sözündəndir.

Feysəl kişi adı qərar, fərman, hökm anlamlarını ifadə edir. Məişətimizdə köhnəlmiş şəxs adları sırasındadır.

FEYZİ ərəb.

feyz sözündən olub, dilimizdə bir neçə məna ifadə edir: 1. Feyzlə əlaqədar feyzə ai; 2. Bərəkət, bolluq, çoxluq; 3. Ehsan, bağışlamaq; 4. Kamala yetmə, elm, irfan; 5. Təsəvvüf fəlsəfəsində daxili sakitlik hüzur, sevinmək, coşqu, coşqunluq; 6. İnsanın hər hansı maddi və mənəvi tələbini təmin edən, ona zövq verən, məmnunluq hissi yaradan, fayda verən bir şey.

Feyzi kişi adı sözün bolluq, bərəkətli, faydalı, xeyirli mənası ilə əlaqədardır. Bəzi lüğətlərdə Feyz... ilə başlayan adların kiçiltmə forması kimi də izah edilir.

FEYZULLAH ərəb.

feyz və mürəkkəb adların tərkibində işlənən Üllah sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.