Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

CARULLA ərəb.

CƏRULLA

CAVAD ərəb.

cavad (əslində cavad) kəramət, əliaçıq, səxavətli, comərd mənasındadır. Ərəb dilində cəvad həm də at mənasındadır.

CAVAN fars.

cavan (əslində cavan) sözü dilimizdə bir neçə mənada işlənir: 1. Gənc, yeniyetmə, cavan; 2. Təzə əkilmiş, təzəcə salın- mış; 3. Yeni meydana çıxmış. Cavan şəxs adı sözün birinci, yəni gənc, yeniyetmə, cavan mənası ilə əlaqədardır.

Azərbaycan antroponimikasında Cavan köhnəlmiş şəxs adları sırasında olsa da, tərkibində Cavan adının iştirak etdiyi mürəkkəb kişi adları mövcuddur.

CAVANŞAH fars.

CAVANŞİR fars.

CAVİD fars.

cavid əslində parfiyalıların dilindən daxil olmuş sözlərdəndir. Cavid kişi adı daimi, həmişəlik, həmişəyaşar, əbədi, ölməz mənalarını ifadə edir.

XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış Cavid adı bu gün də dəbdən düşməmişdir. Adın daşıyıcılarından Hüseyn Cavid Rasizadə (1882-1941) XX əsrin əvvəllərində meydana gələn romantizmin ən görkəmli nümayəndələrindən olmuşdur. Azərbaycan ədəbiyyatını həm məzmun, həm də janr cəhətdən zənginləşdirmiş qüdrətli şair-dramaturqun əsərləri ilə ədəbiyyatımıza yüksək bəşəri konfliktlər, dərin düşüncəli, həssas ürəkli, parlaq xarakterlər daxil olmuşdur. H.Cavid öz dövrünün ictimai sifariş deyilən süni tələblərinə məhəl qoymadığından repressiyaya məruz qalan sənətkarlarımızdan biridir.

CAVİDAN fars.

cavidan sözü daimi, həmişəlik, həmişəyaşar, əbədi, ölməz mənasındadır.

Azərbaycanda XX əsrin ortalarına qədər geniş yayılmış kişi adları sırasında olmuş Cavidan artıq unudulmaqda olan şəxs adları sırasındadır. Cavidan adı çəkilən kimi Bəzz şəhərində yaşamış varlı vilayət hakimi, Xürrəmilər hərəkatına başçılıq edən, ilk dəfə Babəki də öz dəstəsinə dəvət etmiş Cavidan Şəhrək yada düşür. Digər icma başçılarından olan Əbu İmranla təkbətək döyüşdə ağır yaralanan Cavidan üç gündən sonra canını tapşırır. Özünün vəsiyyətinə əsasən Babək xürrəmilərin başçısı təyin edilir. Cavidan adının daşıyıcıları bu gün, əsasən, orta və yaşlı nəslin nümayəndələridir.

CEVDƏT ərəb.

cevdat (əslində caudat) sözündən olub, xalis, saf, qüsursuz olmaq anlamlarını ifadə edir.

CÖVDƏT

CEYHUN ərəb.

ceyhun sözü dilimizdə coşan, coşqun, güclü, igid mənasındadır. Ceyhun kişi adı Asiya qitəsinin ən böyük çaylarından olan Amu-Dərya çayının qədim adındandır. Erkən dövrlərdə çayın kənarında Ceyhan şəhəri mövcud olmuşdur. Çayın adı da bu şəhərin adı ilə əlaqədardır. Türk dillərində mənası coşqun, aşıb-daşan, coşan deməkdir. Hindistanın şimalındakı Pamir dağından axan bir sıra çayların qovuşmasından yaranmış çay Aral dənizinə tökülür. Çaya sonradan Buxara və Mərv şəhərləri arasından öz məcrasını aldığı yerdə mövcud Amu səhrasının adı ilə əlaqədar Amu-Dərya adı verilmişdir.

XX əsrdə məişətimizdə geniş yayılmış Ceyhun kişi adı XXI əsrdə müşahidəediləcək dərəcədə azalmış şəxs adları sırasındadır. Ceyhun kişi adı igid, güclü insan anlamındadır. Adın daşıyıcılarından XX əsrdə yaşamış publisist, ədəbiyyatşünas, ictimai xadim Ceyhun Hacıbəyli (1891-1962) Üzeyir Hacıbəylinin kiçik qardaşıdır. ADR dövründə Bakıda rusdilli “Azərbaycan” qəzetinə redaktorluq etmişdir. Azərbaycanda kommunist rejimi qurulduqdan sonra C.Hacıbəyli Parisdə qalır. Fransız oxucularını Azərbaycan musiqisi, incəsənəti və ədəbiyyatı ilə tanış edir.

CƏBİ azərb.

Cab... ilə başlanan adların oxşama və əzizləmə məzmunlu qısaltma şəklidir. Sonradan müstəqil kişi adı kimi formalaşmışdır. Addan soyad da formalaşmışdır.

CƏBİŞ azərb.

Cab... ilə başlanan adların əzizləmə və oxşama məzmunlu qısaltma formasıdır.

Sonradan müstəqil kişi adı kimi formalaşmışdır. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan antroponimikasında -ç sonluğunun əlavə edilməsi ilə formalaşmış kifayət qədər qadın və kişi adı mövcuddur. Məsələn, Ağaş, Alış, Ataş, Nənəş və s. Cəbiş adı da, ehtimal ki, bu yolla yaranmışdır. Sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmiş, məişətimizdə geniş yayılmışdır.

CƏBRAYIL qəd. yəhudi dil.

Cabrayıl Allahın əsgəri, Tanrının döyüşçüsü mənasındadır. Dini şəxs adları sırasında olan Cəbrayıl, rəvayətə görə, Tanrının əmr, sərəncam və göstərişlərini peyğəmbərlərə yetirən mələyin adının ərəbcələşdirilmiş formasıdır.

Əvvəl “Tövrat”, sonra “Quran” xəbər verir ki, Allah öz istəyini yerinə yetirərkən bir neçə mələyin xidmətindən istifadə etmişdir. Yəhudi, xristian və İslam rəvayətlərindən belə məlum olur ki, onların arasında ən vacib hesab olunan mələk Cəbrayıldır. Allahın məsul tapşırıqlarını məhz onun yerinə yetirməsi ilə bağlı dini hekayələr kifayət qədərdir. Bu həmin mələkdir ki, qoca Zəkəriyyəni atan bakirə Məryəmi ana edir, nəhayət, “Quranı” hissə-hissə Məhəmmədə çatdırır və s. Cəbrayıl adının tərcüməsini ərəb dilində axtarmaq düzgün deyildir. Çünki İslam hədislərinə o, “Tövrat” əfsanələrindən düşmüşdür. Burada onun adı Qavriildir. Prof. L.Uspenskiy onu “Allahın döyüşçüsü”, fransız publisisti Leo Taksil isə “Allahın adamı” kimi tərcümə etmişdir. Bu gün məişətimizdə əsasən orta və yaşlı nəsil arasında Cəbrayıl şəxs adına kifayət qədər rast gəlinsə də, gənc nəslin nümayəndələri arasında, demək olar ki, təsadüf olunmur. Azərbaycanda addan formalaşmış Cəbrayılov, Cəbrayılzadə, Cəbrayıllı soyadları geniş yayılmışdır.

CƏFƏR ərəb.

cafar arx, çay deməkdir.

Bu sözün birinci saiti uzandığı üçün əvvəllər apostrofla (Cə’fər) yazılırdı. Belə yazılış sözün əs- linə daha yaxındır. Ərəb dilində cəfər sözü poetik məna daşıyır. Məcazi mənada cənnət çayı deməkdir. Bu da, yəqin ki, səbəbsiz deyildir. İsti Ərəbistan səhrasında insanlar üçün, eləcə də övladına ürəyi istəyən adı qoymaq istəyən valideyn üçün bu bənzətmənin nə qədər əziz olduğunu təsəvvür etmək çətin deyildir. Cəfər Azərbaycan antroponimikasında İslam dini ilə əlaqədar şəxs adları sırasındadır. İslam tarixində VI imamın adı Cəfəri Sadiq olduğundan sonralar şiələr arasında gözəl Cəfər ifadəsi yaranmışdır. Buradan da Cəfər adı məişətimizə yol açmışdır. XX əsrdə məişətimizdə çox geniş yayılmış kişi adları sırasında olsa da, bu gün müşahidəediləcək dərəcədə azalmış şəxs adlarındandır. Əsərlərinin təsiri ilə məişətimizə yen-yeni şəxs adlarının daxil olduğu, başqa sözlə, qəhrəmanlarının adı səhnədən keçib həyata vəsiqə qazanmış, XX əsrin otuzuncu illərində öz nəslinin və dövrünün, sonralar bütünlükdə Azərbaycan ədəbiyyatının böyük yazıçısı olmuş dahi sənətkar Cəfər Cabbarlı (1899–1934) bu adı daşıyan görkəmli şəxsiyyətlərin arasında öndə gedənlərdəndir desək, yəqin ki, səhv etmərik.