Məsəllər, deyimlər

MEYMUNU YADINA SALMA!

►Kimisə mənasız, nəticəsiz və ya qorxulu bir işə təhrik edərkən icrası mümkün olmayan şərtlər qoyduqda işlədilən ifadə.

İfadə M.F.Axundzadənin «Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər» məzhəkəsindəki əhvalatla əlaqədar yaranıb yayılmışdır.

Əsərdə göstərilir ki, fırıldaqçı «kimyagər» İbrahimxəlil Xaçmaz dağlarında «misi qızıla çevirməkdə» şöhrət taparaq sadəlövh adamların var-yoxunu əlindən alır. Onun toruna düşmüş insanlar misi qızıla çevirə bilməyib «kimyagərin» yanına gəlir və bu möcüzənin baş tutmadığından şikayətlənirlər. Lakin «kimyagər» «misin qızıla çevrilmədiyinin günahını» bir hiylə ilə mis sahiblərinin boynuna qoymağa çalışaraq mis qızıla çevrilənə qədər meymunu yada salmamalarını onlara tapşırır. Amma adamlar bundan sonra meymunu nəinki tamam unutmur, əksinə, hətta meymunun eybəcər surəti onların gözləri qarşısından çəkilmir.

Belə mürəkkəb psixoloji təsirin labüd nəticəsini əvvəlcədən bilən İbrahimxəlil, beləliklə, misin qızıla çevrilməməsinin günahını meymunu yadlarından çıxarmağı bacarmayan sadəlövh insanların boynuna qoyur.

MƏĞLUBEDİLMƏZ ARMADA

►Zahirən əzəmətli, güclü görünən, əslində isə zəif və içiboş olan bir şey haqqında istehza ilə deyilən ifadə.

Bu ifadənin tarixi XVI əsr İspaniyasına gedib çıxır.

Dövrün ən despot hökmdarlarından olan qorxunc və qəddar II Filipp 1588-ci ildə onun iradəsi ilə hesablaşmayan İngiltərənin üzərinə 160 gəmidən ibarət nəhəng donanma göndərir. O, döyüş qabiliyyətinə və qələbəsinə əmin olduğu donanmaya qürurla «Məğlubedilməz armada» («armada» ispanca «donanma» deməkdir) adı da vermişdi.

Əbəs yerə demirlər ki, sən saydığını say, gör fələk nə sayır. Hadisələrin gedişi tezliklə İspaniya kralını məyus etdi: bir tərəfdən ingilis donanması, digər tərəfdən fırtınalar onun bütün armadasını məhv etdi və bununla da İspaniyanın həmin dövrdə olan dəniz hökmranlığına son qoyuldu.

Bundan sonra zahirən əzəmətli, nəhəng görünən, əslində isə zəif olan bir şeyə rişxəndlə «məğlubedilməz armada» deyirlər.

MƏHƏK DAŞI

►Nəyinsə möhkəmliyinin, həqiqiliyinin, dəyərinin və s.-nin sınanılmasına xidmət edən hər hansı hərəkət və hadisəni səciyyələndirən ifadə.

İfadə orta əsrlərdə zərgərlik sənətinin inkişafı ilə bağlı yayılmışdır.

Zərgərlik sahəsində qızıl, gümüş və platin məhsullarının əyarını müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan silisiumlu daşa, yaxud süni daşa məhək daşı deyilir. Qızıl-gümüşün həqiqi dəyərini bilmək üçün məhək daşına tədqiq olunan metalın xəttini və etalon nümunəsinin xəttini çəkirlər. Bu xətləri müqayisə edərək metalın keyfiyyəti və əyarını müəyyənləşdirirlər.

Məhək daşı – parıldayan, qiymətli hesab edilən əşyaların, əsasən də qızılın həqiqi və ya saxta olduğunu aşkarlayan maddədir. Yəni məhz məhək daşı ilə «təmasda» olduqda istənilən saxta metalın «paxırı» tezliklə üzə çıxır.

MƏQSƏD HƏR CÜR VASİTƏYƏ HAQQ QAZANDIRIR

►Əxlaqi baxımdan hər hansı yolverilməz davranışa həyasızcasına bəraət qazandırmaq məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə orta əsrlərin fırtınalı siyasi hadisələrindən və əsərlərində bu hadisələrin təhlilini vermiş siyasi xadim N.Makiavellidən qaynaqlanır.

Tarixən bir çox avtoritar rejimlər öz məqsədlərini reallaşdırmaq, xüsusən hakimiyyətlərini qorumaq üçün atdıqları ləyaqətsiz və qəddar davranışa, əxlaqsız vasitələrdən istifadəyə bəraət qazandırmağa çalışmışlar. İfadənin müəllifi italyan yazıçı və siyasi xadim N.Makiavelli belə davranışların çox şahidi olmuşdur. Böyük filosof ilk dəfə «Hökmdar» əsərində (1532) bu ifadəni işlətmişdir.

Eyni fikrə filosof C.Hobbsun (1588–1679) «Vətəndaş haqqında...» kitabında rast gəlmək olar. O yazırdı ki, özünü qorumaq iqtidarında olan hər kəs bunun üçün mümkün bütün vasitələrdən istifadə etməlidir. Sonralar bu fikirlər yezuitlərin davranışlarının əxlaqi əsaslarına çevrildi.

MƏN BADIMCANA QULLUQ ETMİRƏM Kİ...

►Kiməsə hədsiz sədaqətini sübut edərkən öz mənfəətini də yaddan çıxarmamağı eyhamla bildirən ifadə.

Məsəl Molla Nəsrəddinin bir lətifəsindən qaynaqlanır.

Bir gün Molla Nəsrəddin Teymurləngin qonağı olur. Mollanın hazırcavablığını sınamaq istəyən əmir süfrəyə gətirilən badımcandan hazırlanmış xörəkləri, ümumiyyətlə, bu tərəvəzi gah tərifləyir, gah da pisləyir.

Teymurləng:

– Dünyada ən sevdiyim şey badımcandır!

Molla Nəsrəddin:

– Mənim də badımcandan xoşum gəlir, qibleyi-aləm!

Teymurləng:

– Amma xörəyi o qədər də yeməli olmur. İllərlə yeməsəm, yadıma düşməz.

Molla Nəsrəddin:

– Mənim də, qibleyi-aləm!

Bu minvalla Molla həmsöhbətinin hər sözü ilə razılaşır. Teymur dözməyib Mollaya deyir:

– Ay Molla, sən nə qəribə adamsan?! Mən bu badımcan haqqında nə dedimsə, sən təsdiq etdin. Dedim: xoşuma gəlir, dedin: mənim də. Dedim: xoşuma gəlmir, dedin: mənim də. Bu nə olan şeydir?

Özünü itirməyən Molla deyir:

– Qibleyi-aləm, mən sənə qulluq edib donluğu səndən alıram. Badımcana qulluq etmirəm ki…

MƏNƏ İSTİNAD NÖQTƏSİ VERİN, YER KÜRƏSİNİ MEHVƏRİNDƏN OYNADIM

►«Əlverişli şәraitdә, imkan yaradıldıqda istənilən әn çәtin işi dә yerinә yetirmәk mümkündür» mәnasında işlәdilən ifadə.

İfadә Qәdim Yunanıstanın әn böyük mühəndis və riyaziyyatçısı Arximedin (e.ә. 287–212) dilindәn yayılmışdır.

Bioqraflarının yazdığına görә, Arximed uzun müddәt ling qanunları üzәrindә çalışmış, xeyli müşahidə və eksperimentlər apararaq həmin qanunları kәşf etdikdәn sonra bu məşhur sözlәri demişdir.

Dilimizdә hәmin ifadә sabit deyil, yəni situasiya və kontekstdən asılı olaraq «istinad nöqtәsi» ilə yanaşı, «məşhur nöqtə», «Arximed nöqtəsi» və s. şəkillərdə də işlәdilə bilir.

MƏNƏ MEYMUN DEMƏYİN BƏS DEYİL...

►Birinin digərini başqalarının yanında təhqir etməsinə rəğmən yenə də heç nə olmamış kimi onunla münasibət qurmaq istədiyi məqamda deyilən ifadə.

Məsəl «O olmasın, bu olsun» filmindən (1956) qaynaqlanaraq geniş yayılmışdır.

Rüstəm bəy qızı Gülnazı tacir Məşədi İbada verməsi ilə əlaqədar ziyafət düzəldir. Axşam yeməyində şəhərin tanınmış adamları Rüstəm bəyin evinə toplaşırlar. Yeyib-içib əyləndikdən sonra sərxoş qonaqlar bir qədər kənarda əyləşib içki süfrəsinə qatılmayan Məşədi İbadı ələ salırlar. Fransada oxumuş Həsən bəy ayaq üstə güclə dura-dura insanın meymundan əmələ gəlməsi nəzəriyyəsini məclis əhlinə izah edir. Sonda məsələni Məşədi İbadın üzərinə gətirir:

– Pardon... bizim hamımızın meymuna bənzərliyi var, amma Məşədi İbad əsl oranqutandı!

Qonaqlar qəhqəhə çəkib gülürlər. Məclis iştirakçıları sərxoş halda bir az da əyləndikdən sonra, nəhayət, vidalaşmaq üçün ev sahibi Rüstəm bəylə və onun kürəkəni olacaq Məşədi İbadla sağollaşırlar. Bu məqamda həmin «fransız» Həsən bəy əl uzadanda Məşədi İbad əsəbi halda:

– Mürtəd oğlu mürtəd, mənə meymun deməyin bəs deyil, hələ mənimlə əl də tutursan?! – deyib ona bir şapalaq vurur.

MƏNİ BİR DƏ YANINA ÇAĞIRMA

►Birisini görmək, onunla ünsiyyətə girmək istəmədikdə işlədilən ifadə.

İfadə xalq arasında İmam Cəfər Sadiq haqqında yayılmış bir əhvalatla bağlıdır.

Əhvalata görə, bir gün xəlifə xalq arasındakı nüfuzundan çəkindiyi Həzrəti İmam Cəfər Sadiqi (704–774, 6-cı imam) hüzuruna dəvət edir. Cəfər heç sevmədiyi, bəd niyyətlərindən xəbərdar olduğu xəlifənin dəvətini qəbul edib saraya yollanır.

Söhbət zamanı xəlifə ondan çox razı qaldığını bildirir və bu razılığın əlaməti kimi İmam Cəfərə bir ovuc qızıl təklif edir. İmam Cəfər bu təklifdən boyun qaçırır. Xəlifə xahiş edir ki, ürəyi istəyən bir şeyi diləsin.

İmam Cəfər xəlifəyə müdrikcəsinə belə cavab verir:

– Əgər, həqiqətən, məndən razısansa, səndən bircə diləyim var: məni bir də yanına – bu saraya çağırma.

MƏNİM MİNASOVUM

►Yanında olduğun və ya bir yerdə çalışdığın etibarsız, satqın, xəbərçilik edən, çuğul adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə Azərbaycan milli mətbuatının banisi, millət fədaisi, görkəmli maarifçi Həsən bəy Zərdabiyə (1837–1907) məxsusdur.

O, «Əkinçi» qəzetinin 30 illiyindən bəhs edən «Rusiyada əvvəlimci türk qəzeti» məqaləsində («Həyat», 28 dekabr 1905 və 4 yanvar 1906) bu ifadəni işlətmişdir. Həsən bəy həmin məqalədə qeyd edir ki, qəzetə yaxşı münasibəti olan qubernator Staroselski Bakıdan gedəndən sonra müsəlmanların düşmənləri hər tərəfdən «Əkinçi»nin üstə tökülüb onun bağlanmağına səy etdilər. Jandarma polkovnikinə hər gündə məndən və «Əkinçi»dən adsız donoslar göndərdilər.

Məqalədən belə anlaşılır ki, donos yazanlardan biri də «qəzetin hürufat düzəni» Minasov imiş. Minasov milliyyətcə erməni olsa da, türk dilini yaxşı bilir və bacısı oğlu ilə birlikdə «Əkinçi» qəzetinin mətbəə işlərini görürdü. Təbii ki, bədxahlığından da qalmırdı. Onun bu «fəaliyyətini» Həsən bəy belə təsvir edir: «...bir gün Nəcəf bəy Vəzirovun məqaləsini ki, Moskvadan göndərmişdi, vermişdim düzməyə. Məqalədə bir dərviş bazarda dükanların qabağında qəsidələr oxuyub onları elm təhsil etməyə çağırırdı. Senzor qol çəkib çap olmağa izin vermişdi. Qəzet çap olub paylanandan sonra qubernatorun hökmünə görə o nömrəni bağlayıb məni istədilər. Gedib gördüm ki, mənim Minasovum da ordadır. Qubernator buyurdu ki, Minasov deyir ki, dərvişin sözlərinin qeyri mənası var. Ona görə nömrəni bağlayıb sənə hökm edirəm ki, bir qeyri nömrə çap edəsən. Cavab verdim ki, qeyri nömrə çıxarda bilmərəm...»

Bəzi məlumatlara görə, Zərdabinin bu məqaləsindən sonra neft mədənlərində, zavodlarda, teatr və qəzetlərdə çar xəfiyyə orqanları ilə əməkdaşlıq edən, çuğulluqla məşğul olanların hamısına şərti olaraq «Minasov» deyirmişlər. Bəzi milyonerlər də çevrələrində şübhələndikləri şəxsləri zarafatla «mənim Minasovum» adlandırırmışlar. İfadə bu gün də öz işləkliyini saxlayır.

MƏRƏND ÖLÜSÜ

►İricüssəli, lakin tənbəl, oturduğu yerdən tərpənmək istəməyən adam haqqında işlədilən ifadə.

İfadə XIX əsrdə Cənubi Azərbaycandakı Mərənd şəhərində baş vermiş kütləvi epidemiya dövründə yaranmışdır.

«Mərənd» Təbriz–Culfa yolu üzərində salınmış kiçik bir şəhərdir. XIX əsrdə bura kənd hesab olunurdu və ifadə də elə bu zaman yaranmışdı.

İranın bir çox başqa əyalətləri kimi Mərənddə də XIX əsrdə çox acınacaqlı sosial-iqtisadi vəziyyət hökm sürür, aclıq, çiçək, qızdırma xəstəliyi üzündən əhali dəhşətli surətdə qırılırdı. Bəzən ölüləri dəfn edib çatdırmaq mümkün olmur, meyitlər küçələrdə tökülüb qalırdı.

İfadə tarixin bu kədərli dövrü ilə əlaqədar məşhurlaşmışdır.

MƏSƏLƏ SOSİSKADA DEYİL

►Birinin diqqətsizliyindən, etinasız və laqeyd davranışından gileyləndikdə işlədilən ifadə.

İfadə «Uşaqlığın son gecəsi» filmindən (1968) qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Filmin personajlarından biri olan Davud qonşusu Muradın ət kombinatında işlədiyini eşitdikdə gileylənir ki, o (Murad), bir qonşu kimi Davuda qarşı etinasızdır: ət kombinatında işləməsinə baxmayaraq indiyə kimi qonşusuna bir kilo sosiska belə gətirməyib.

Murad etiraz etmək istədikdə isə Davud bu kəlmələri əlavə edir: «Məsələ sosiskada deyil, vnimatelnı (diqqətcil) olmaqdadır. Pulum var, özüm də alaram. Amma sən gətirsən, deyərəm dostum məni sayır».

MƏZAR SÜKUTU

►Həddindən artıq səssizliyin hökm sürdüyü, cınqırtı çıxmayan, hənirti gəlməyən yer haqqında və ümumiyyətlə, susqunluğa işarə ilə işlədilən ifadə.

Mənbələrdə bu ifadәnin alman filosof-dramaturqu Fridrix Şillerә (1759–1805) mәxsus olduğu göstərilir.

Məşhur dramaturq «Don Karlos» әsәrində epizodlardan birində yaranan qəribə və dərin səssizliyi «məzar sükutu» ifadəsi ilə səciyyələndirmişdir. Həmin əsərdən sonra bu ifadә dünyanın bir sıra dillәrinә yayılmışdır. Azərbaycan yazıçılarının əsərlərində və publisistik yazılarda da bu ifadəyə rast gəlinir.

El arasında və bəzən bədii əsərlərdə bu ifadə «qәbir (qәbiristanlıq) sükutu» şəklində də işlədilir.

MİXAYLO ŞƏHƏRDƏDİR

►Müəyyən mənada təhlükə və qorxu yaradan, eyni zamanda cəsarətli birinin gəlib çıxdığını, yaxında olduğunu bildirən ifadə.

İfadə II Dünya müharibəsi illərində partizan hərəkatını uğurla əks etdirən «Uzaq sahillərdə» filmində (1958) işlədilmiş və tezliklə populyarlaşmışdır.

Çoxmillətli partizan dəstəsinin və alman ordusunun Mixaylo kimi tanıdığı Mehdi Hüseynzadə 1918-ci ildə Bakının Novxanı kəndində anadan olmuşdur. Müharibə illərində böyük şücaətləri ilə yadda qalmış, iki dəfə həbs düşərgəsindən qaçaraq partizan dəstələrinə qoşulmuş M.Hüseynzadə alman-faşist ordusunu daim təhlükə altında saxlayan qəhrəmanlardan olub.

Filmdə göstərildiyi kimi, bir-birindən uğurlu əməliyyatlar keçirən Mixaylonun başına böyük məbləğdə mükafatlar qoyulmuşdu. Faşistlərin nəzarətində olan bütün ərazilərdə axtarılan Mixaylo alman əsgər və zabitləri arasında xüsusi həyəcan yaradırdı. Bir neçə xarici dildə, o cümlədən almancada yaxşı danışan M.Hüseynzadəni heç cür ələ keçirə bilmirdilər. Onun hardasa peyda olması həmin ərazidəki alman obyektləri üçün böyük təhlükə demək idi. Bu səbəbdən filmin məşhur fraqmentlərindən birində alman əsgərləri ehtiyatlı olmaq çağırışı kimi səslənən «Mixaylo şəhərdədir» deyə bir-birinə xəbərdarlıq edirlər.

MİLÇƏKDƏN FİL DÜZƏLTMƏK

►Nəyisə həddən artıq şişirtmək, ona lazım olduğundan artıq diqqət yetirmək, ajiotaj, sensasiya yaratmaq.

İfadə qədim yunan yazıçısı Lukianın (e.ə. III əsr) «Milçəyin tərifi» satirik əsərindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Tədqiqatçılar bunu bir az da dəqiqləşdirərək qeyd edirlər ki, əslində, ifadənin müəllifi Lukian deyil, o, sadəcə müəllifi məlum olmayan bu məsəli işlətmişdir. «Baxmayaraq ki çox şey deyə bilərdim, amma sözümü burada bitirirəm... kimsə düşünməsin ki, mən milçəkdən fil düzəldirəm» – Lukian «Milçəyin tərifi»nin sonunda belə yazır.

Nəyi isə şişirdəndə, mənasız faktı mühüm hadisəyə çevirəndə fransızlar kinayə ilə deyirlər: «O heç nədən dağ düzəldir». Belə halda ingilislər məsəlin daha konkret variantını işlədirlər: «O, bir ovuc torpaqdan dağ düzəldir». Ruslarda isə belə hallarda «Milçəkdən fil düzəltmək» frazeologizmini işlədirlər.

Bir çox xalqların, o cümlədən Azərbaycan dilində, xüsusən danışıqda kiçik problemlər, uğursuzluqlar, çatışmazlıqlar, faktlar süni olaraq böyük formada təsvir edilərkən «qarışqadan fil düzəltmək» deyimi də işlədilir.

MİN DƏRD VAR, MİN BİR DƏRMAN

►«Dərd nə qədər çox olsa da, hər halda, onun da dərmanı vardır» mənasında işlədilən ifadə.

İfadәnin kökünün «Avesta»ya gedib çıxdığı ehtimal edilir.

Həmin kitab bəyan edir ki, dünyada ilk hәkim Trita adlı bir şәxs imiş. Xeyir allahı Hörmüzd ona Hәyat ağacının dibindә bitən on min dərman bitkisi göndəribmiş. Şər tanrısı Әhrimәn isә adamlara doqquz min doqquz yüz doxsan doqquz mәrәz (xəstəlik) göndәrmişdi.

Fәlsəfәsi nikbinik olan «Avesta»ya görə, hәr halda, dәrman (bir ədəd dә olsa) dәrddən çoxdur. Sonralar bu mürəkkәb rәqәmlərin azalması («on min» әvәzinә «min bir») vә ya yuvarlaq şәklә salınması dilin ümumi yığcamlıq meyli ilә әlaqәdardır.

Mәlumdur ki, dilimizdә «yüz» vә «min» sözlәri konkret kәmiyyәt bildirәn saylardan әlavә, qeyri-müәyyәn çoxluq mənasında da işlәdilir. Burada әsas mәsәlә «min» vә ya «on min» sözündә deyil, nə qәdәr olsa da, dərmanın dәrddәn artıqlığını göstərәn «bir» sözündәdir. Dilimizdә bu ifadә ilә yanaşı, təxminәn eyni mәnada «hәr dәrdin bir dәrmanı var» ifadәsi də işlәdilir.

Alimlərin fikrincə, bütöv, yuvarlaq rəqəmlәrә «bir» rəqәminin artırılması qədim türk xalqlarının tәfəkkür tәrzi ilә әlaqәdardır. Belә әlavә edilәn «bir» rəqәmi digər ifadəlәrdә də özünü göstәrir; mәsәlәn, «Min bir gecә» ifadәsindәki «bir» sözünün işlədilmәsi dә türk xalqlarının təfәkkür tәrzi və onun tәsiri ilә әlaqәdar izah olunur.