Məsəllər, deyimlər

VAXT QIZILDIR

►Vaxtın dəyərliliyinə, zamandan daha səmərəli istifadə etməyə, az vaxtda çox iş görə bilməyə işarə ilə işlədilən ifadə.

İfadә Amerika alimi vә siyasi xadimi Bencamin Franklinin (1706–1790) «Gәnc tacirә mәslәһәt» (1748) әsәrindәn yayılıb.

Buna bәnzәr bir fikri qәdim yunan filosofu Teofrast da (e.ə. 372–287) söylәyib: «Vaxt baһa mәsarifdir».

Hәsәn bәy Zәrdabi 1877-ci ildә «Әkinçi» qәzetində yazırdı: «Bizim zәmanә zәһmәt zamanı olduğuna görə çox zәһmәt çәkәn artıq nәf tapır. Ona binaәn һükәma vaxta – dövlәt deyir. Yәni һәr kәsin zәһmәt çәkmәyә vaxtı çox isә o kәs artıq dövlәtli һesab olunur».

Bәzi yazılarda bu ifadә atalar sözü kimi tәqdim olunur.

Sabit Rәһmanın «Hüseyn Әrәblinski» pyesindә һökumət adamı deyir: «Әgәr ortada quru söz varsa, mәn әlimi bulaşdırmaq istәmirәm. Vaxt qızıldır, itirmәk olmaz».

İfadə bәzәn dә «vaxt – qızıl demәkdir» şәklindә işlәnir.

VAXT PULDUR

►Vaxtın çox qiymətli olduğunu, onun lazımınca qiymətləndirilməsinin vacibliyini bildirən ifadə.

Deyim görkəmli ictimai-siyasi xadim Bencamin Franklinə (1706–1790) məxsusdur.

B.Franklin həmin ifadəni «Gənc ticarətçiyə məsləhətlər» əsərində işlətmişdir. Həmin «məsləhətlərdən» birində belə deyirlər: «yadından çıxartma, vaxt – puldur, əgər sən gündə 10 şillinq qazana bilərsənsə və günün yarısını bikar oturursansa, deməli, hər gün 5 şillinq itirirsən».

Əslində, bu ifadə Britaniya mətbuatında ilk dəfə 1719-cu ildə işlədilmiş, lakin diqqəti o qədər də cəlb etməmişdir. Lakin B.Franklinin sayəsində «vaxt puldur» deyimi xeyli populyarlaşaraq aforizmə çevrilmişdir. Ana dilimizdə bu ifadə daha çox «vaxt qızıldır» şəklində işlədilir. Eyni zamanda dilimizdə vaxtla bağlı bir çox atalar sözü, həmçinin daha çox başqa dövlətlərdən gəlmiş «daşları yığmaq lazımdır», «vaxt sıxır», «vaxtı bitmək» və s. ifadələr işlədilir.

VAXTSIZ BANLAYAN XORUZUN BAŞINI KƏSƏRLƏR

►Zamanında görülməyən işin və ya deyilməyən sözün sonralar bəla gətirəcəyinə eyhamla işlədilən ifadə.

İfadәnin yaranması qәdim zәrdüştlüklә әlaqәdardır.

«Avesta»da göstәrildiyinә görә, Yer üzündә birinci insan vә birinci padşah olan Kәyumәrs divlәr tәrəfindәn öldürülmüş oğlu Huşәngin intiqamını almaq üçün gedәrkәn bir ağ xoruzun ilanla vuruşduğunu və banladığını görür. Kәyumәrs ilanı öldürüb xoruzun banlamağını yaxşı әlamәt hesab edir vә onu alıb evə gәtirir.

Lakin Kәyumәrs ömrünün sonunda xәstәlәnir. Bir dәfә xoruz axşam vaxtı banlayır. Xoruz bu vaxta qədәr axşamlar banlamazmış. Ona görә adamlar onun bu vaxtsız banına tәәccüb edirlәr. Gәlib Kәyumәrsin öldüyünü görürlәr. Bundan sonra xoruzun axşam (vaxtsız) banı pis әlamәt hesab olunur. Belә xoruzun banı kәsilmәsә, fәlakәt üz verә bilәr.

Zərdüştilәr xoruzun vaxtında banlamasını mübarək fal һesab edirdilәr. Həm də xoruz ona görə müqәddәs hesab edilirdi ki, o, sabaһın açılmasını xəbər verirdi. Bu isә günәşin, işığın qaranlıq üzәrində qәlәbәsi demәk idi («Avesta»da xoruz «pәridar» adlanırdı). Xoruzun banlaması onun günәşi tәlәsdirməsi ilә әlaqәlәndirilirdi. Xoruz ölmәkdә olan gecәyә öz banı ilә sehrli tәsir göstәrir, onu öz canını başlanan gündüzә vermәyә mәcbur edir.

VARFOLOMEY GECƏSİ

►Müqavimətə gücü çatmayan günahsız insanların kütləvi şəkildə qətlə yetirildiyini bildirən ifadə.

İfadə XVI əsrdə Fransada katoliklərin protestantları kütləvi şəkildə qətlə yetirdikləri Varfolomey bayramının adından götürülmüşdür.

Fransada məzhəb müharibələri zamanı hugenotların (Roma katolik kilsəsinə qarşı yönəlmiş yeni və islahatçı xristian məzhəbi olan protestantlara o dövrdə həqarətlə verilən ad) katoliklər tərəfindən kütləvi qətliamı Parisdə 1572-ci ilin 24 avqustuna keçən gecə (müqəddəs Varfolomey bayramı) başlamışdır.

Hücumu kral IX Karlın anası Yekaterina Mediçi (hər ikisi katolik idi) və əsilzadə giz nəslinin nümayəndələrinin rəhbərlik etdiyi Katolik liqa təşkil etmişdi. Katoliklər hugenotların güclənməsindən və onların başçıları admiral Qaspar Kolinyinin krala təsirindən ehtiyat edirdilər. Qətliam gecəyarısı kilsə zənginin işarəsi ilə başlamışdı.

Varfolomey gecəsi zamanı Parisdə başlanmış bu qırğın kralın xeyir-duası ilə ölkənin digər şəhərlərinə də yayıldı. Azğınlaşmış katoliklər protestantların əvvəlcədən təbaşirlə işarələnmiş evlərinə girərək onları eyvandan küçəyə atmış, qadınlara təcavüz etmiş, soyğunçuluqla məşğul olmuşdular. Varfolomey gecəsindən sonra Fransada məzhəb müharibəsi daha da alovlanmışdı.

Parisdə təqribən üç min, bütün Fransada isə otuz minə yaxın protestant qətlə yetirilmişdi. Həmin dövrdə Fransada baş vermiş qətliam katolik dünyasında rəğbətlə qarşılanmış, Roma papası XIII Qriqori bu faciəni alqışlayaraq Vatikanda fişəng atılmasını və medal təsis olunmasını əmr etmişdi. Lakin hadisədən 425 il sonra Roma papası II İohann Pavel rəsmi şəkildə Varfolomey qətliamını qınamışdır.

«Varfolomey gecəsi» ifadəsi bir çox xalqların dilinə daxil olaraq mənfi çalar qazanmış, hadisənin özü haqqında isə çoxlu filmlər çəkilmiş və bədii əsərlər yazılmışdır.

VARLILAR DAHA DA VARLANIR, KASIBLAR DAHA DA YOXSULLAŞIR

►Bir ölkədə iqtisadi vəziyyətdən asılı olmayaraq cəmiyyətdə sosial ədalətsizliyin mövcudluğunu bildirən ifadə.

İfadə ingilis şairi Persi B.Şellinin (1792–1822) yaradıcılığından qaynaqlanaraq sosial məzmun almış və geniş yayılmışdır.

Məşhur ifadə görkəmli şairin 1821-ci ildə yazdığı və 1840-cı ildə çap olunmuş «Poeziyanın müdafiəsi» əsərindən götürülmüşdür. Əsərdə həmin fikir bu şəkildə ifadə olunmuşdur: «Varlılar daha da varlandı, kasıblar isə daha da yoxsullaşdı, dövlət gəmisi isə Siciliya anarxiyası ilə Haribda despotizmi arasında irəliyə doğru sürətlə hərəkət edir».

P.B.Şellinin adıçəkilən əsəri nəşr olunduqdan sonra Böyük Britaniya və Fransa qəzetlərində məlum ifadəni tez-tez işlətməyə və ona sosial-siyasi məzmun verməyə çalışdılar. Publisistik yazılarda və parlament çıxışlarında da hər hansı iqtisadi islahatın cəmiyyətə ciddi fayda vermədiyini bildirmək üçün bu məşhur ifadədən istifadə edirdilər.

Müasir dövrdə iqtisadi təhlilçilər və siyasi analitiklər də öz nitqlərini daha məzmunlu ifadə etmək və proseslərin mahiyyətini dolğun bildirmək üçün bu məşhur ifadəni işlədirlər.

VAY O GÜNDƏN Kİ, ÇÖRƏKÇİ ÇƏKMƏ TİKƏ, ÇƏKMƏÇİ ÇÖRƏK YAPA

►Hәr kәsin öz peşәsinə uyğun işlә mәşğul olmasının vacibliyini bildirən ifadə.

İfadә rus ədəbiyyatının parlaq nümayəndəsi İvan Krılovun «Durna balığı vә pişik» tәmsilindən qaynaqlanaraq yayılmışdır.

Müxtəlif dillərə tərcümə edilmiş həmin məşhur təmsildə belə misralar var:

Hәr sәnәtkar öz işinә getmәlidir, nә gәrәk:

Çörәkçi çәkmә tiksin, çәkmәçi yapsın çörәk.

Üzeyir Hacıbәyli «Tәәssüflәr olsun» mәqalәsindә («Tәrəqqi» qәzeti, 25 mart 1909-cu il) yazır: «Əgәr başmaqçı durub bulka çörəyi bişirә vә bulkaçı da başlayıb başmaq tikә, – bu cürә işdәn әziyyәtdən başqa heç zad çıxmaz».

Dilimizdə «çörəyi ver çörəkçiyə, birini də üstəlik» kimi məşhur ifadə də vardır.

VELOSİPED İCAD ETMƏYƏ EHTİYAC YOXDUR

►Həqiqətin və vəziyyətdən çıxış yolunun hər kəsə bəlli olduğu şəraitdə yeni variantların axtarılmasına ehtiyacın olmadığını bildirən ifadə.

İfadə velosipedin icadı ilə bağlı tarixçədən qaynaqlanır.

Velosipedin icad edilməsinin tarixçəsi isə çox maraqlıdır. Hələ qədim misirlilərdə ikitəkərli arabacığın olması barədə məlumat var. Düzdür, bu arabacıq ayaqla yerdən itələnmə hesabına hərəkətə gətirilirdi. Müasir velosipedlərə bənzər mexanizmlər XIX əsrin əvvəllərində icad edilmişdir. Həmin əsrin ortalarına yaxın velosipedə pedallar əlavə olundu və sürət xeyli artdı. Sonra yüngül metal konstruksiyalı təkərlərə hava vurulmuş rezin haşiyələr əlavə edildi və rahatlıq dərəcəsi yüksəldi.

Velosipedin çoxsaylı növləri icad edilsə də, ən geniş yayılmış model, demək olar ki, yüz ildir dəyişməz qalır. Bu, eyniölçülü iki təkər, oturacaq, pedal və ötürücü zəncirdir. Velosiped durmadan təkmilləşir; müxtəlif jurnallarda, sərgilərdə, xüsusən internet səhifələrində onun yeni və çox maraqlı modellərini görmək mümkündür.

VƏTƏNƏ GƏLDİM, İMANA GƏLDİM

►Qürbətdən vətənə gəlib çıxmış, vətən həsrəti çəkmiş adamlar haqqında deyilən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış aşağıdakı rəvayətlə bağlıdır.

Bir xan qəfəsdə bülbül saxlayırmış. Qəfəsin yan-yörəsində hər cür güllər varmış. Ancaq bülbül hətta bahar fəslində də oxumazmış.

Xan eşikağasını çağırıb deyir:

– Burax bu bülbülü, getsin. Ancaq onu izlə, gör hara gedir.

Eşikağası bülbülü buraxıb dalınca düşür. Görür ki, quş bir qaratikan kolunun üstündəki yuvaya qondu və «vətənə gəldim, imana gəldim» deyərək cəh-cəh vurmağa başladı. Xan öz-özünə fikirləşir: «Mən onu gül-çiçəyə qərq eləmişdim. Sən demə, bütün bunlar qaratikan kolunun yanında heç nə imiş».

Buna bənzər fikir Azərbaycan folklorunda da var. Rəvayətə görə, Qarabağ xanının qızı Ağabəyim ağa İran şahına ərə verildikdən sonra vətən üçün çox darıxırmış. Əri qarabağlı qızın könlünü almaq məqsədilə onun üçün hər cür şərait qurur, hətta Qarabağ ellərindəkinə bənzəyən ayrıca bağ da salır. Ancaq doğma torpağının həsrətini çəkən qadın deyir:

Mən aşiqəm Qarabağ,

Şəki, Şirvan, Qarabağ.

Tehran cənnətə dönsə,

Yaddan çıxmaz Qarabağ.

VYETNAM SİNDROMU

►İnsanın idarəolunmaz aqressiyasını, dağıtmaq, hətta öldürmək istəyi ilə müşayiət olunan ağır psixopatik vəziyyətini səciyyələndirən ifadə.

İfadə ABŞ-ın Vyetnamda apardığı uzunmüddətli müharibə ilə əlaqədar meydana çıxaraq yayılmışdır.

Amerika siyasətçilərinin yol verdikləri səhv üzündən 1957-ci ildə Vyetnama qarşı başlamış qanlı müharibə 18 il davam etmişdi. ABŞ bu müharibədə guya Cənubi Vyetnamın mövqeyini müdafiə edən sülhməramlı kimi çıxış edirdi. Amma hadisələrin gedişi açıq şəkildə göstərirdi ki, Amerika hərbçiləri bu müharibədə işğalçılıq niyyəti güdür. Dünya ictimaiyyətinin müqaviməti sayəsində onların istəkləri baş tutmadı və hərbi əməliyyatlar başa çatandan sonra Vyetnam yenə bütöv dövlət kimi qaldı. Məlum oldu ki, milyonlarla insanın həyatına son qoymuş bu müharibə tamamilə mənasız imiş.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, Vyetnam sindromuna yanaşma tərzindən asılı olaraq onun bir neçə forması var. Birincisi, ABŞ siyasəti sferasında Vyetnam sindromu – vətəndaşların həmin ölkədə müharibənin davam etməsi üçün döyüşməyi rədd etməsi, hərbi əməliyyatları başladan siyasi xadimlərin öz seçiciləri tərəfindən kəskin tənqid olunması, sıravi amerikalıların bu mənasız müharibənin qurtarması ilə bağlı tələbləridir. İkincisi, sosial sferada Vyetnam sindromu – hərbi əməliyyatlarda iştirak edənlərə qarşı açıq, yaxud gizli nifrətdir. Veteranları qatil adlandırır, onlara insan cildinə girmiş canavar kimi baxır, adi həyatda onlara ehtiyatla yanaşır və çox zaman qəsdən bu həyata uyğunlaşmalarına mane olurdular.

Bundan başqa, ölkədə mövcud olan sosial nifrət və fərdi-psixoloji problemlər də müharibədən qayıdan əsgərlərdə Vyetnam sindromu deyilən natamamlıq kompleksinin yaranmasına gətirib çıxardı.

Sonralar bu sindrom Əfqanıstanda aparılmış hərbi əməliyyatlarda iştirak edənlərdə də müşayiət olunmağa başladı. Bunun adını «əfqan sindromu» qoysalar da, mahiyyətcə elə Vyetnam sindromu idi.

veni, vidi vici