Məsəllər, deyimlər

ƏMANƏTƏ XƏYANƏT OLMAZ

►Etibar edib əmanət verən adamın etimadını doğrultmaq, nə olursa olsun, həmin əmanətə toxunmağın yasaq olduğunu bildirən ifadə.

Bu deyim xalq arasında dolaşan qədim bir əhvalatdan qaynaqlanır.

Bir gün hamama gedən bir kişi yolda dostuna rast gəlir və onu da hamama dəvət edir. Lakin dostu işi olduğunu və ona yalnız hamamın qapısına qədər yoldaşlıq edə biləcəyini söyləyir. Hamama yaxınlaşanda dostu xəbərdarlıq etmədən yolunu dəyişib başqa tərəfə gedir. Təsadüfən bunların dalınca bir oğru da öz işləri üçün hamama gedirmiş. Birdən kişi geri baxır. Artıq hava qaraldığından yanındakının üzünü aydın görmür və onu dostu sanıb qurşağından çıxardığı bir kisə qızılı ona verib deyir ki, hamamdan çıxana kimi qızıllara göz-qulaq olsun. Oğru qızılları alıb kişi hamamdan çıxana kimi qapıda gözləyir.

Kişi hamamdan çıxanda oğru yaxınlaşıb kisəni ona uzadır. Kişi təəccüblə onun kim olduğunu soruşduqda o, oğru olduğunu, kişinin isə qızılları ona əmanət etdiyini xatırladır. Kişi oğrudan qızılları nə üçün aparmadığını soruşur. Oğru isə belə cavab verir:

– Əgər qızılı öz peşəmin köməyi ilə ələ keçirsəydim, qaytarmazdım. Lakin sən alicənablıq edib bunu mənə əmanət etmisən, mən də nanəciblik edib ona xəyanət edə bilməzdim.

ƏNCİR YARPAĞI

►Əsl niyyətin gizlədilməsinə, hansısa eybəcərliyin, eyibin, qüsurun ört-basdır olunmasına kömək edən vasitə.

İfadə «İncil» mifologiyasından, burada təsvir olunan süjetlərdən qaynaqlanır.

«İncil»ə görə, Adəm və Həvva Cənnətdə çılpaq idilər və bundan utanmırdılar. Yalançı ilan onları xeyir və şəri dərk eləməyə kömək edən ağacın qadağan olunmuş meyvələrindən dadmağa razı saldı və onlar öz çılpaqlıqlarından utandılar. Onda onlar əncir ağacının yarpağı ilə bədənlərinin intim yerlərini örtdülər.

XVI–XVIII əsr heykəltəraşları həmin əhvalatın motivlərindən istifadə edərək düzəltdikləri çılpaq heykəllərdə bədənin intim yerlərini əncir ağacının yarpaqları ilə örtdülər. Bu, incəsənətdə çılpaqlığı göstərməyi günah sayan kilsənin tələbi ilə edilirdi.

Sonralar «əncir yarpağı» ifadəsi «hansısa bir ədəbsizliyin riyakarcasına gizlədilməsi», yaxud «əsl niyyətin və ya bir işin vəziyyətinin gizlədilməsi», «eyibin örtülməsi» kimi məcazi məna verməyə başladı.

ƏRDƏBİL BİR ŞƏHƏRDİR, HƏR KƏS ÖZ VƏKİLİ

►Ümumi, vahid bir hakimiyyətə və ya ümumiyyətlə, başqasına tabe olmamağı, etina etməməyi bildirən ifadə.

İfadə orta əsrlərdə yaranıb və Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən sayılan Ərdəbilin adı ilə bağlıdır.

Savalan dağı yaxınlığında gözəl bir vahədə salınmış Ərdəbil şəhəri XVI əsrdә bütün İranın, sonralar isə (ta XIX әsrə qədər) eyniadlı xanlığın mәrkәzi olmuşdur. Səfəvilәr sülalәsinın banisi olan Şeyx Səfinin XV әsrdə tikilmış məqbәrәsi də bu şəhərdədir.

İfadə də məhz Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə yaranmışdır. XV–XVI әsrlәrdә Ərdəbilә toplanmış qızılbaşlar faktik olaraq dövlət һakimiyyətinә tabe olmayıb müstəqil һәrəkət edirdilər. Yəni һər kәs öz vәkili idi.

İfadə Cənubi Azərbaycanda qarma-qarışıqlığı, xaosu, hakimiyyətsizliyi bildirmək məqsədilə tez-tez işlənir.

ƏSƏBLƏRİ İLƏ OYNAMAQ

►Hirsləndirmәk, acıqlandırmaq, dəqiqəbaşı qıcıqlandırmaq.

İfadə qədim həkimlərin insan əsəblərini simli musiqi alətlərinə bənzətməsi ilə bağlı yaranmışdır.

Tarixdәn mәlumdur ki, çox-çox qәdimlәrdә də simli musiqi alәtlәri mövcud olmuşdur. «Sim» isә latın dilindә «nervus» (әsәb) demәkdir. O zaman hәkimlәr bәdәndә әsәblәrin olduğunu müәyyәn etmişdilәr ki, bu әsәblәr simә bәnzәyirdi. Romalılar әsәbi elә-belә dә «sim» deyә adlandırırdılar. Bu vaxta qәdәr musiqi simlәri ilә әlaqәdar olan bir sıra ifadәlәr indi әsәblәrlә bağlanmışdır. «Sarı simә toxunmaq» ifadəsi dә bununla әlaqәdardır.

Bu ifadә ilə yanaşı, dilimizdə işlənən «әsәblәri pozulmaq», «әsәblәri gәrilmәk, dartılmaq», «әsәblәri korlanmaq» kimi ifadәlәr də musiqi alətləri ilə bağlı meydana çıxmışdır.

Adәtәn, әsәbi simlә yanaşı xatırladır, bunları bir-biri ilә müqayisә edirlәr.

ƏSNƏK ƏSNƏK GƏTİRİR, HEYİF SAMANLIQDAKINA

►Məsələni ayırd etməmiş adamı haqsız cəzalandırıb sonra onun etdiyi hərəkətin cinayət olmadığını təəssüflə bildirən ifadə.

İfadə xalq arasında yayılmış əhvalatla bağlıdır.

Əhvalatda deyilir ki, evə gəlmiş qonaq çay-çörək yeyib-içəndən sonra ev yiyəsi ilə söhbət edir. Hər ikisi olub-keçəndən, başlarına gələndən gecəyarısına qədər danışır. Ev yiyəsinin arvadı da oturub onlara qulaq asırmış.

Birdən ev yiyəsi fikir verib qonağın əsnədiyini və bundan bir qədər keçməmiş arvadın da əsnəməyə başladığını görür. Bu iş bir neçə dəfə təkrarlanandan sonra ev yiyəsi burada bir sirr olduğunu və onların bir-biriylə işarə ilə danışdıqlarını yəqin edir.

Arvadının bu hərəkətindən əsəbiləşən ev yiyəsi onu aparıb samanlıqda öldürür və özü evə qayıdır. Heç bir hadisə baş verməyibmiş kimi yenidən qonaqla üz-üzə oturub söhbətə başlayır. Qonaq yenə bir qədər danışdıqdan sonra əsnəyir, bu dəfə əsnək ev yiyəsinə də keçir: o özünü saxlaya bilməyərək tez-tez əsnəməyə başlayır. Yalnız bu zaman arvadını nahaq yerə öldürdüyünü başa düşür. Gördüyü işdən peşman olaraq özünə deyir: «Əsnək əsnək gətirər, heyif samanlıqdakına».

ƏTİ SƏNİN, SÜMÜYÜ MƏNİM...

►Kimisə birinin tam ixtiyarına verməyi, etibar edib bütünlükdә ona həvalə etməyi vurğulamaq məqsədilə işlədilən ifadə.

İfadə qədimlərdə ölmüş adamın ətini və sümüyünü bir-birindən ayırmaq adəti ilə bağlı meydana çıxmışdır.

XII әsrdә yaşamış әrәb sәyyahı əl-Qәrnati (1080–1170) yazmışdır: «Dәrbәnd yaxınlığında, böyük bir dağın әtәyindә iki kәnd vardır. Burada yaşayanlar müharibәdә istifadә etmәk üçün (lazım olan) bütün zirehlәrdәn: dәbilqә, qılınc (nizә), yay, ox, xәncәr vә misdәn olan başqa alәtlәr düzəldirlər. Onların qadın, uşaq, qız, qul vә kәnizlәri bu sәnәti bütünlükdә öyrәnirlәr...

Hәmin adamlardan biri öldükdә əgər ölәn adam kişidirsә, meyiti yerin altında yaşayan adamlara verir, hәmin adamlar da meyiti әzalarına doğrayır, nәticәdә yalnız әtindәn ayrılmış sümüklәr vә beyin qalır. Ölünün әtini yığır vә qara qarğalara yedirirlәr. Ölən qadındırsa, yenə hәmin adamlar onun sümüklәrini ayırır, әtini quzğunlara yedirirlər».

Şərqşünas V.Bartold hәmin dәfn mәrasiminin İran mәnşәli olduğunu güman edir. N.Vәlixanlı isə yazır ki, əl-Qәrnatinin tәsvir etdiyi bu mәrasim başqa formalarda digәr türk xalqlarında da tәsadüf olunurdu (xüsusilә Tibetdә). Xalq arasında indi dә yaşayan «әtini versәm dә, sümüyünü atmaram» mәsәli, çox güman ki, bu mәrasimlә әlaqәdardır.

Adәtәn, valideynlәr öz övladını bir işә vә ya mәktәbә qoyanda uşağın gәlәcәk hamisinә (ustası, ağası, müәllimi) müraciәtlә bu sözlәri deyirdilәr. Bu sözlər, bir növ, müqavilə rolunu oynayırdı.

Әslindә, «Әtini yeyib sümüyünü atmamaq» (sona qәdәr pislik etmәmәk, cüzi dә olsa yaxşılığı dәymәk) ifadәsi dә göstәrilәn qәdim adәtlә bağlıdır.