Məsəllər, deyimlər

ƏCƏM OĞLU

►Adətən, özgә, yadelli, uzaq yerdən gəlәn adamlar haqqında işlədilən ifadə.

İfadə qədim ərəb müəlliflərinin әrәb olmayan ölkəlәrә və xalqlara verdiyi addan qaynaqlanır.

Qədim ərəb müəlliflərinin әsərlərində bütün әrәb olmayan ölkəlәrә və xalqlara әcәm deyilirdi. Әrəblәr İranı fәth etdikdәn sonra bu ölkәyә «İraq әcәmi» («İraqi-əcәm») adını vermişdilәr. Bəzən də bu yerlərə sadәcә «әcəm» deyilir ki, bu söz də, əslində, «İran» və ya «İran əһli, iranlı» mənası daşıyır; mәsәlən, Füzulinin aşağıdakı beytindә hәmin söz «iranlı» mənasındadır:

Süfrәmә hәr bir qonaq gәlsə, xәcalət çәkmәrәm,

Fәrqi yoxdur, ya türk gәlsin, ya әrәb, yaxud әcәm.

Bәzi tədqiqatçılar «əcəm» ifadəsini «danışa bilməyənlәr (danışmayanlar) ölkәsi» kimi tərcümə edirlәr. Başqa mülahizəyə görә isә aydın danışmayan vә ya pәltək adama əcəm deyirdilər.

Yad dillərә belə münasibәt bir çox başqa xalqların da tarixindә müşahidə olunur. Qədim yunanlar yunan olmayan vә yunanca danışmayan bütün xalqları varvar (pәltәk) adlandırırdılar. Slavyan dillәrindә işlənәn «nemes» sözü dә, ümumiyyətlә, avropalıları ifadə edirdi vә «pəltәk» mənası verirdi. Afrikada yaşayan qottentot («pəltәk») qəbilәsinə bu adı hollandlar vermişdilәr.

ƏCİNNƏ OVU

►Fərqli düşünən, hakim qüvvənin iradəsini qəbul etməyən insanların kütləvi şəkildə təqib olunduğunu bildirən ifadə.

İfadə orta əsrlərdə din xadimlərinin sehrbazlara və cadugərlərə qarşı apardığı kütləvi təqib və amansız mübarizə ilə bağlı yaranmışdır.

«Əcinnə ovu»na papa VIII İnnokentinin 1484-cü il dekabrın 5-də imzaladığı «Summis desiderantes» sərəncamı rəvac verib. Bundan iki il sonra kilsənin yaydığı «Əcinnələrin çəkici» adlı təlimat işıq üzü görüb. Həmin təlimatda şər qüvvələrlə əlaqədə şübhəli bilinənlərin aşkar edilməsi və dindirilməsi qaydaları əks olunub. Məhz bu andan etibarən inkvizisiya bütün səyini xristian dininin təmizliyinin qorunması üzərində cəmləşdirmək əvəzinə əcinnə və ovsunçuların kökünün kəsilməsi uğrunda amansız mübarizəyə yönəldib. «Əcinnələrin çəkici» kitabı o qədər populyar olub ki, tirajına görə hətta «Bibliya»nı da ötüb.

Bu illər ərzində İspaniya, Almaniya və İtaliyada 30 mindən artıq qadın əcinnə elan olunaraq qətlə yetirilib. 1589-cu ilin payızında cəmi 12 min nəfərin yaşadığı Kvedlinburqda bir gündə 133 «əcinnə» oda atılıb. Sənədlərdə göstərilir ki, təkcə 1609–1610-cu illərdə «Bask əcinnələri»nə qarşı məhkəmə proseslərinə ittiham edilən şəxs qismində 7000 nəfər cəlb olunmuşdu.

Avropanı bürümüş «əcinnə ovu» dalğasını yatırmaq üçün daha 150 il lazım gəldi. Belə ki, sonuncu «əcinnə»nin edam hadisəsi 1782-ci ildə İsveçrənin Qlarus şəhərində qeydə alınıb.

Maraqlıdır ki, «əcinnə ovu» ifadəsi XX əsrdə yenidən insanların leksikonuna qayıdıb. Hər hansı sosial təbəqənin nüfuzdan salınması üçün kütləvi informasiya vasitələrinin köməyi ilə aparılan siyasi kampaniyalar indi obrazlı şəkildə belə adlandırılır.

ƏFLATUN DOSTUMDUR, HƏQİQӘT İSƏ DAHA ƏZİZDİR

►Hәqiqətin dünyada hәr şeydәn üstün olduğunu, onun hər yerdə, hər kəsin yanında mütləq deyilməsinin zəruriliyini vurğulayan ifadə.

İfadә qәdim yunan filosofu Әflatunun (Platon, e.ә. 427–347) öz dilindәn yayılaraq mәşhurlaşmışdır.

Platon özünün mәşhur «Feofan» (ruhun ölmәzliyi haqqında dialoq) əsәrindә ruhun ölmәzliyi mәsәləsindәn bәһs edәrkәn demişdir. «Sız dә mәnim kimi Sokrat haqqında az fikirlәşin, həqiqət haqqında isә çox».

Әrəstun (Aristotel, e.ə. 384–322) «Nikomax etikası» әsәrində ideyalar haqqında tәlimi tәnqid edәrkәn göstәrirdi ki, bu işi çox ağır vəzifə һesab edir, çünki hәmin tәlim onun dostları tәrәfindәn irәli sürülmüşdür. O yazırdı: «Hәr һalda, hәqiqәt xatirinə bizә әziz olan şeydən əl çəkməliyik... hәqiqәtә üstünlük vermәliyik».

Әrәstunun bioqrafı Ammoni Sankas «Әrәstunun һəyatı» əsәrində hәmin ifadәnin daha yığcam formasını belə vermişdir: «Sokrat әzizimdir, lakin hәqiqət daha əzizdir».

Orta əsrlәr Avropasında bu ifadә məhz Platonun adı ilə daһa mәşһur olmuşdur.

ƏGƏR DÜŞMƏN SƏNİ TƏRİFLƏYİRSƏ, FİKİRLƏŞ GÖR, NƏ SƏHVİN VAR

►Düşünülməmiş söz, düşmən xeyrinə atılan yanlış addım haqqında işlədilən ifadə.

İfadə alman sosial demokratiyasının və II İnternasionalın yaradıcılarından biri olmuş Avqust Bebelə (1840–1913) məxsusdur.

A.Bebel qatı sosialist və ateist olmasına baxmayaraq Şərq tarixini, islam dinini dəqiq araşdırmış müəlliflərdəndir. Tədqiqatçılar onun məlum deyiminin də Şərq müdrikliyindən qaynaqlandığını ehtimal edirlər.

İfadə Azərbaycan ədəbiyyatı və publisistikasında tez-tez belə işlənir: «Əgər düşmənin səni tərifləyirsə, deməli, nəsə qaydasında deyil» və ya «Əgər düşmənin səni tərifləyirsə, deməli, öz dostlarına qarşı yaxşı iş görməmisən».

Ümumiyyətlə, düşmən və ya dostla bağlı deyimlər Azərbaycan ədəbiyyatında da geniş istifadə olunur; məsələn: «Sirrini vermə dostuna, dostunun da dostu var» və ya «Dost bir gün düşmən ola bilər», yaxud «Düşmənimin düşməni mənim dostumdur» kimi ifadələr həmin münasibətlərə aiddir.

ƏQRƏBİN ADƏTİ SANCMAQDIR

►Bəlli xarakteri olan birisinin hər hansı şəraitdə nə edəcəyinin əvvəlcədən bilindiyini vurğulayan ifadə.

İfadə şifahi xalq ədəbiyyatından gələn alleqorik hekayətlə bağlı yaranmışdır.

«Әqrәbin adәti» olan sancmaq onun bioloji keyfiyyәtidir. Yalnız sancma yolu ilә әqrәb özünü qoruyub yaşaya bilir. Onun başqa yaşama yolu yoxdur. Ovunu sancıb öldürür, sonra yeyir. Ona toxunan hәr şeyi, bütün canlıları, onurğasız vә onurğalı heyvanları sancır.

Әqrәblərin daha dәhşәtli bir xüsusiyyәti bir-birini məhv etmәsidir; məsələn, cütlәşәndən sonra daha ehtiyacı qalmadığından dişi әqrәb erkәyini sancıb mәhv edir vә sonra onu yeyir. Habelә әqrәblәrin hansı iridirsә, özündәn kiçiyini yeyir. Ona görә mütәxәssislәr әqrәblәri diri saxlamaq üçün ayrı-ayrı qutulara salırlar. Göstәrilәn bu xüsusiyyәtlәr yuxarıdakı ifadәnin yaranmasına səbəb olmuşdur.

Son zamanlar alimlәr müәyyәnləşdirmişlәr ki, tәһlükə һiss etdikdә әqrәb özünü sancıb öldürür. Әqrәbin sancması, sancmadan yaşaya bilmәmәsi ilə әlaqәdar qәdim «Kәlilә vә Dimnә»dә maraqlı rәvayәtlәr nәql olunur.

Hazırda dilimizdə işlənən bu ifadə daim kinayəli sözlər deyən, ona-buna atmacalar atan, istehza ilə danışmağı adət etmiş adamlar haqqında da deyilir.

ƏL ƏLİ YUYAR, ƏL DƏ ÜZÜ

►Qarşılıqlı şəkildə bir-birinin işinə yaramağı bildirən və çox vaxt mənfi çalarda işlədilən ifadə.

İfadə qədim yunan mənbələrindən qaynaqlanır.

Əvvəllər qarşılıqlı anlaşma və dostluğu bildirən bu ifadə tədricən Şərq ölkələrində, daha sonra isə bәzi dillәrdə (xüsusilə Avropada) mənfi çalarda – kinayә, mәzәmmәt mәqamında işlədilmişdir. Hazırda dilimizdə məhz bu məna özünə yer tutub.

İfadәnin әn qədim variantı latınların Pifaqor məktәbinin filosoflarından Epixarmın (e.ə. 450-ci ildə vәfat etmişdir) әsәrlәrindә işlәdilmişdir. Habelә Seneka da (e.ə. 4-cü ildә doğulmuş, eramızın 65-ci ilindә vəfat etmişdir) bu ifadəni «İlaһi Klavdinin balqabaqlaşması» satirasında işlətmişdir.

ƏLCƏK ATMAQ

►Münasibətləri aydınlaşdırmaq istəmək, mübahisəyə təhrik etmək, haqq-hesabı çürütməyə çağırmaq.

İfadə XIX əsrdə Rusiyada yayılmış adətlə bağlı meydana çıxmışdır.

Əsrin ortalarında aralarında ixtilaf yaranan və bunu danışıqla həll edə bilməyəndə zadəganlar rəqibi duelə çağırmaq üçün əlcəyi çıxarıb onun qarşısına atırdılar. Rəqib əlcəyi qaldırsa, duelə razı olduğunu bildirirdi. Sonra bu adət tədricən cəmiyyətin başqa təbəqələri arasında da yayılmağa başladı.

Bu gün «əlcək atmaq» deyəndə mübahisəyə, müzakirəyə maraq oyatmaq nəzərdə tutulur. Bu ifadəni yazılı dildə ilk dəfə rus yazıçısı İvan Qonçarov işlədib. O, rus ədəbiyyatının böyük simalarından olan M.Qriboyedovun «Ağıldan bəla» pyesinin əsas personajları haqqında yazdığı tənqidi məqaləsində bu ifadədən istifadə etmişdir.

ƏLƏDDİNİN SEHRLİ ÇIRAĞI

►Müәyyәn mәqsәdә çatmaq vasitәsi, əziyyət çəkmədən niyyəti reallaşdırmağa kömək edən asan, yüngül yol, üsul haqqında işlədilən ifadə.

İfadә «Min bir gecә» nağıllarında bәhs olunan «Әlәddinin sehrli çırağı» adlı mәşhur әhvalatla әlaqәdar yaranmış vә mәcazi mәna kәsb edәrәk yayılmışdır.

Nağılda göstәrilir ki, Әlәddin sehrli bir çıraq tapır vә onun vasitәsilә bütün arzularına çatmaq imkanı әldә edir. Bu gün də bədii əsərlərdə və mətbuatdakı yazılarda təxminən belə ifadələrə rast gəlirik: «İndi zaman sәninçün «Min bir gecә» nağılları deyil ki, bir çıraqla yeni dünya qurasan».

Qeyd edək ki, ifadə insanlarda müəyyən qədər illüziyalar yaradır, xəyallarını qanadlandırır və onların real düşünmək, problemdən çıxış yolu tapmaq hissini korşaldır.

ƏLİ AŞINDAN DA OLDU, VƏLİ AŞINDAN DA

►Artıqtamahlığın baş yardığını, bir əldə iki qarpız tutmağın mümkün olmadığını və acgözlüyün pis nəticə verdiyini istehza ilə bildirən ifadə.

İfadə el arasında tamahkarlıqla bağlı yayılmış əhvalatdan qaynaqlanır.

Həmin rəvayətə görə, bir acgöz molla iki yerdə: həm özü yaşadığı kənddə Vəli adlı bir nəfərin qonaqlıq etdiyini, həm də qonşu kənddə ehsan aşı, yəni Əli aşı verildiyini eşidir. Tamah ona güc gəlir: hər iki məclisdə yemək istəyir. Əvvəl kənddə qalıb Vəlinin qonaqlığında iştirak etmək fikrinə düşür, lakin uzun götür-qoydan sonra axşama qədər gedib o biri kənddə ehsan aşından yeyib sonra bura qayıtmaq qərarına gəlir.

Yubanmadan yola düzələn molla qonşu kəndə çatanda iş-işdən keçmiş olur, görür ki, ehsan qurtarıb və adamlar da dağılışır. Kor-peşman geriyə dönür, amma bu dəfə çox sürətlə addımlayır ki, öz kəndində Vəlinin qonaqlığına çata bilsin. Amma alınmır: molla buradakı qonaqlığa da gecikir. Beləliklə, acgöz molla həm Əli aşından, həm də Vəli aşından olur.

ƏLİ ÇIRAQLI GƏZMƏK

►Diqqәtlә, yorulmadan, hәrtәrәfli, inadla axtarmaq.

Bu ifadә qәdim yunan filosofu Diogenlә (e.ә. 412–323) əlaqәdar bir rәvayәtdәn yaranmışdır.

Ömrünün sonlarına yaxın böyük filosof çox vaxt günün günortaçağı çırağı yandırıb küçә ilә gedir, nəyi isə axtarırmış. Çırağı gündüz işığında nә üçün yandırdığını soruşanlara «mәn adam axtarıram» cavabını verirmiş. Belәliklә, Diogen «adam» adına layiq olmayan insanların çoxluğuna işarә etmişdir.

Dilimizdә bu ifadәnin mәnası bir qәdәr başqadır: daha çox lazım olanı və gərəkli bir şeyi təkidlə axtarmaq. Poetik nümunələrdə və nəsr əsərlərində bununla bağlı çoxsaylı misallar vardır.

ƏLİ ƏTƏYİNDƏN UZUN

►Həvalə olunmuş işi yarıtmayan, tapşırıqla göndərildiyi yerdən əliboş qayıdan adama münasibətdə işlədilən ifadə.

İfadə hələ qədimlərdə tapşırılmış işlə bağlı hesabat vermək şəraitindən yaranaraq yayılmışdır.

Bəziləri bu ifadəni qədimdə üst geyimlərin qolunun uzun olması ilə izah etməyə çalışır. Lakin prof. Məmmədəli Qıpçaq fərqli ehtimal irəli sürür. Onun yozumuna görə, ifadənin yaranması müəyyən iş həvalə olunmuş şəxsin həmin işi necə yerinə yetirməsi ilə bağlı hesabat verdiyi şəraitlə əlaqədar meydana çıxmışdır. Tapşırılmış işi uğurla yerinə yetirmiş adam ağasının yanında şax dayanaraq hesabat verərmiş.

Həvalə olunmuş işin öhdəsindən gələ bilməyən adam isə rəhbərin yanına məlumat vermək üçün gələrkən başı aşağı, beli ikiqat bükülmüş vəziyyətdə olarmış. Adam beli bükülmüş vəziyyətdə dayandıqda isə onun əli ətəyindən uzun olur, hətta yerə toxunur.

Frazeoloji ifadə bu gün də arxasınca göndərildiyi hər hansı işi yarıtmayan, oradan müsbət cavabla qayıtmayan adamlara münasibətdə geniş işlənir.

ƏLİNDƏ DAŞ SAXLAMAQ

►Kiməsə qarşı kin bəsləmək, nəsə xoş olmayan bir şey planlaşdırmaq, pislik eləmək üçün fürsət axtarmaq.

İfadə qədim zamanlarda təhlükəsizlik məqsədilə daim əldə daş saxlamaq adəti ilə bağlı yaranmışdır.

Qədim zamanlarda daş əsas hücum vasitəsi idi. Hətta sülh, yaxud müharibə ilə nəticələnəcəyi məlum olmayan danışıqlar zamanı qoltuğunda bu ibtidai silahı gizlətmək həmin şəxsə gözlənilməzlik faktorundan istifadə edərək üstünlük verirdi.

Odlu silahın yaranmasından uzun müddət keçsə də, bu ifadə dilimizdə hələ də qalmışdır və «qisas almağa hazır olmaq», «kiməsə pislik etmək», «fürsət gözləmək» mənalarını verir.

ƏLİNİN PAPAĞINI VƏLİNİN, VƏLİNİN PAPAĞINI DA ƏLİNİN BAŞINA QOYUR

►Kasıb adamın birindən borc alıb o birinə verdiyini, dolanışıq üçün bir işi yarımçıq qoyub o birini götürdüyünü bildirmək üçün işlədilən ifadə.

İfadə el arasında dolaşan bir əhvalatdan götürülmüşdür.

Əhvalata görə, Əli və Vəli adlı iki oğlu olan yoxsul bir kişinin uşaqlarını yaxşı geyindirməyə imkanı yox imiş. Buna görə də o, uşaqlara cəmi bir dəst paltar, bir cüt çəkmə, hətta bir papaq alıb bayıra çıxanın əyninə geyindirər, bu müddətdə isə o biri qardaş evdə oturarmış. Yalnız qardaşlardan biri evə qayıdıb paltarını soyunduqdan sonra o birisi geyinib küçəyə çıxa bilərmiş. Beləliklə, yoxsul kişi uşaqlarını birtəhər yola verərmiş.

Ümumiyyətlə, Azәrbaycan dilindә «Әli» vә «Vәli» adları qarşılaşdırma vә ya müqayisә anlayışları şәklindә işlәdilir: «Әli aşından da oldu, Vәli aşından da», «Әlinin papağını Vәlinin, Vәlinin papağını da Әlinin başına qoyur», «Әlisi dәli, Vәlisi dәli, qırılmışın һamısı dәli». «Әli, Vәli, Pirvәli» vә s.

Güman ki, ifadә şiәlik tәbliğatını dәrk edә bilmәmәk vә ya ona etiraz әlamәti kimi formalaşmışdır. İş burasındadır ki, şiәlәr Әlini Allahın yaxın dostu hesab edir, «Әli vәlidir, Allahın hәbibi, dostudur» deyirlәr. «Vәli» sözü әrәbcә (Allaһa) yaxın, dost demәkdir.

ƏLLƏRİNİ YANINA SALLAMAQ

►Boş-bikar, işsiz dayanmaq, özünü işə verməmək, işə həvəssiz yanaşmaq.

İfadənin uzunqol geyimlə bağlı olduğu ehtimal edilir.

Bəzi ehtimallara görə, ifadə XVII əsr rus boyarlarının üst geyimi ilə bağlıdır. Bu geyim yarığı olan uzun, sallanan qollu idi və onun sahibinin fiziki əməyə həvəssiz olduğunu göstərirdi, çünki bu cür uzunqollu geyimlə işləmək narahatlıq yaradardı. Sadə adamlar isə əksinə, işləyən vaxtda qolçaqlarını qatlayırdılar.

İfadə bəzən «əl-qolunu sallamaq» şəklində də işlənir. Belə ehtimal edilir ki, bu deyim «qol» sözündən yaranmış «qolçaq» anlayışı ilə bağlıdır. Bizə tanış olan «qolçaqları açmaq», «qolçaqları çırmalamaq», «qolçaqları sallanmaq» və s. ifadələr uzunqol köynək geyinmək adətindən sonra işlədilməyə başlanmışdır. Qədimdə bir çox xalqlarda köynəyin qollarının uzunluğu kişilərdə 95, qadınlarda isə 130–140 sm-ə kimi olurdu. Təbii ki, belə geyimdə işləmək çətin idi və narahatlıq yaradırdı. İş yaxşı alınsın deyə qolçaqları çırmalamaq, yəni yuxarı qatlamaq lazım idi. Belə vəziyyətdə qolun və qolçağın vəziyyəti müəyyən mənada insanın işə münasibətini əks etdirirdi.

Buna görə də işini ləng, könülsüz, tənbəl kimi yerinə yetirənlər haqqında «qolçaqlarını sallayıb işləyir» deyirdilər. Cəld, fərasətli işçi haqqında isə «o, qollarını çırmalayıb işləyir» ifadəsi mövcud idi.

ƏLLƏRİNİ YUYUB OTURMAQ

►Müəyyәn bir işdә, hadisәdә iştirak etmәdiyini, günahkar olmadığını bildirmək, cavabdehlikdən, məsuliyyәtdәn kәnar olduğunu nümayiş etdirmәk.

İfadə qədim adətlərdən və dini təsəvvürlərdən qaynaqlanır; məsələn, «İncil»dә göstәrilir ki, asmaq üçün İsanı camaata verən hökmdar Pilat özü hamının qarşısında әllәrini yuyaraq bu işdә günahkar olmadığını bildirmişdi. Bu qәdim adət qismәn dәyişsә də, mahiyyәtcә yenə yaşamaqdadır. İndi dә bәzi yerlәrdә meyiti basdırdıqdan sonra adamlar mütlәq әllərini yuyur vә sanki bununla mәrhumun ölmәsindә günahkar olmadıqlarını nümayiş etdirirlər.

Qәdim yәhudi vә latın xalqlarında belә bir adәt var idi ki, hakimlәr bir işə baxarkən әllərini yuyur, beləliklә, müәyyən qәrar çıxararkәn qərәzsiz olacaqlarını bildirirdilәr.

Qәdim yunanlarda günahdan təmizlәnmək üçün belə bir qayda mövcud idi: caninin әllәrini heyvanın (əsasən, donuzun) qanına bulayır vә sonra onu günahdan tәmizlәmək üçün əllərini yuyurdular. Bundan sonra isә qurban vә dua vasitəsilә Allahı rәhmә gәtirirdilər.

Başqa bir ehtimala görә, ifadә «Avesta»dakı bir məqamla әlaqədardır. Burada ölünün – meyitin natәmizliyi (bәlkә dә, meyiti yumaq ayini buna görə icra edilir) və onu təmizləmək qaydaları haqqında geniş danışılır. Meyiti basdırandan sonra natәmizliyi kənar etmәk üçün yuyunurmuşlar. Çünki «Avesta»ya görә, ölüm pisliyin bәdәndә təntәnәsi deməkdir.