Azərbaycan dastanlarının leksikası

seylab ərəb. seylab

Sel, sel suyu. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sel axan yer, dərə mənasında da işlənir.

Dalısına məxmər çullar biçdiyim,

Seylab kimi al şərabü içdiyim,

Koroğlu der beş yüz atdan seçdiyim,

Qırat, məni Çəmlibelə yetir, hey!

                 (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

seyrağıb əsli: səgrəqib

Farsca “it” mənasını verən səg və ərəb mənşəli rəqib sözlərindən əmələ gəlib, it rəqib, it xasiyyətli rəqib, ümumiyyətlə, rəqib mənasını verir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Dialektlərdə seyrəqub “xəbərçi, araqarışdıran” mənalarında işlənir. Dastanlarda müxtəlif fonetik variantlarda rast gəlinir: Xalq arasında şoğərib şəklində də işlənir.

Koroğlunun ərliyiynən,

Seyrağıbın korluğuynan,

Gözəllərin birliyiynən,

Qoy tökülsün şux tellərin!

        (“Koroğlunun Qars səfəri”) (“Koroğlu–Hümmət”)

seyrəngah

ərəb. seyr, fars. – gah

Seyr yeri, gəzinti üçün səfalı, mənzərəli yer. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Töhva tərlan ulaşubdur bil, azın!

Yer hay, məlum, bil, azın, broy!

Bizim ellər seyrəngahdır, dol, sonam!

Dol, broy-broy!

              (M.Elyas “Nəğmələr kitabı”)

səbr qərar

ərəb.

Qərar sözünün bir mənası da “səbir”dir. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Eyni mənalı sözlərdən əmələ gəlmiş mürəkkəb sözdür.

Xacə şəkli Koroğluya verdi. Koroğlu Eyvazın şəklini görən kimi səbr qərarını itirdi. (Paris nüsxəsi, 3-cü məclis)

səbir-qərar

səbzəvat

fars. səbzə, ərəb. – at

Müxtəlif göyərtilər (səbzilər), göy-göyərti. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Ətrafa göz gəzdirib baxdı ki, yanında bir səbzəvat dükanı var. Hərçi badabad deyib girdi dükana. (“Koroğlunun İstanbul səfəri”)

səd

fars

Yüz (adətən, afərin, mərhəba, heyif sözləri ilə işlənir). (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Səd afərin qaynağına, coşuna,

Yağı düşmən gələ bilməz tuşuna,

Koroğluyam, oğul, dönüm başına,

Koroğlu deyilən igid mənəm, mən!

                         (“Koroğlunun Dərbənd səfəri”)

Barakallah, səd mərhəba!..

Tez gələn beləmi əyləni?

Yaxşı yaradız qulluğa,

Tez gələn beləmi əyləni?

                           (“Qulun qaçmağı”)

sədəf

ərəb.

Bəzi balıqqulağıların iç qatını təşkil edən bərk maddə.(“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Sazı bəzəmək üçün istifadə olunur.

Qoşun çıxdı Çənlibelin düzünə,

Qurban olum şagirdinin gözünə,

Xırda sədəf doğra sazın üzünə,

Usta, qulun ollam, al düzəlt sazı!

                    (“Məhbub xanımın Çənlibelə gəlməyi”)

Şagird durub köhnə bir saz gətirdi. Koroğlu baxıb gördü kara gələn saz deyil, dedi:

– Ustad, mənə sədəfli, burğulu bir saz ver.

 Yaqub əsəbiləşib dedi:

– ... bəyəm Koroğlusan ki, sədəfli, burğulu yüz tümənlik saz istəyirsən? (Paris nüsxəsi, 4-cü məclis)

sədəq

sədrəzəm

ərəb.

Hökumət başçısı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Laf eyləmə, Aslan paşa,

Sədrəzəm qaçdı sandım.

Havadakı humay quşlar

Yuvasından uçdu sandım.

                          (“Durna teli”)

 (Aslan paşa) Meydanın başında taxt qurdurub əyləşmisdi. Elə hey üzünü sədrəzəmə tutub deyirdi:

– Dayan, gör xotkar bizə nə ənamlar göndərəcək… (“Durna teli”)

Amma bu tərəfdən də fikirləşirdi ki, Qırat gəlsə Koroğlu basılacaq. Onda da ki, sədrəzəmlik ona çatacaq. (“Həmzənin Qıratı aparmağı”)

səfa ərəb.

Zövq, nəşə, ləzzət,kef // şənlik, əyləncə. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

– Dəlilər, mənim əzizlərim, inşallah Murtuza Əlinin ürək səfası naminə bir saat çəkməz ki, onları tamam darmadağın edərik. (Paris nüsxəsi, 2-ci məclis)

səgir ərəb.

Kiçik, balaca, azyaşlı. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Axtarın Hələbi, gəzin Misiri,

Bağlayın yolları, kəsin cəsiri,

Əl-qola bağlayın, tutun əsiri,

Səğirin kəbirə qatın, gətirin!

             (“Koroğlunun Bayazid səfəri”)

sək

fars. səg

İt. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

səg

səkmək

Bir və ya hər iki ayaq üstündə sıçrayaraq yerimək, sıçramaq, hoppanmaq. (“Koroğlu” dastanının lüğəti)

Bura elə bir yer idi ki, quş quşluğu ilə səkə bilməzdi. (“Koroğlunun Ərzurum səfəri”)