Azərbaycan dastanlarının leksikası

pa fars

1. Ayaq.

2. Addım, qədəm.

Oyandım qəflətdən, açdım gözümü,

Ərənlər payinə sürtdüm üzümü.

Dindirdilər, haq söylədim sözümü,

Doxsan min kəlməmə bəyan dedilər.

                                                     (“Qurbani”)

Qeyd: Sonuncu misrada Qurandakı sözlərin miqdarına işarə edilir.

                                                           *

Xəbər alsan, əsilzadə nəsliyəm,

Hökumət mülkündə qaldım bir zaman.

Sən kimi şahları payəndaz ilə,

Xak ilə payimə saldım bir zaman.

                                               (“Lətif şah”)

pay

pasiban fars

1. Qarovulçu, keşikçi, nəzarətçi.

2. Məcazi mənada: hami, himayəçi.

Dastanlarda hər iki mənada işlənir.

Xəzangül sözünə siz deyin bəli,

Az qalıb səhərə, əsir dan yeli.

Bilər pasibanlar düşmənlər gəli,

Salallar bizləri bəndə, xoş gəldin.

                          (“Dilsuz və Xəzangül”)

                               *

Pəri xanım özünü tez Qurbani olan otağa salıb dedi:

– Zalım cəlladlar, niyə bunu döyüb öldürürsünüz?! Onun məgər pasbanı yoxdu? Siz Allahı məgər sevmirsiniz? (“Qurbani”)

payəndaz fars

Ayaq altına döşənən ensiz, uzun xalça.

Dastanlarda payandaz, pəyəndaz şəklində də işlənir.

Padşah bu əhvalatı eşidən kimi əmr etdi, öz imarətindən qalaçaya qədər payandaz düzüldü, sonra dedi... (“Sam şahzadə”)

                                                                           *

Qalx ayağa, gör nə fikir elərsən,

Gələn cəlladlar da bu cana gələr.

Üz qoyubdu yollarına payəndaz,

Sər götürüb, mərdü mərdana gələr.

                                   (“Abdulla və Cahan”)

payi-bəstə fars

1. Ayağı buxovlanmış.

2. Məcazi mənada: əsir, aşiq.

Dastanda 2-ci mənada işlənir.

Oldum bir gözəlin payi-bəstəsi,

Həm yar ənsuru, dil şikəstəsi.

                                (“Sam şahzadə”)

paybəstə

peş

Arxa, ard.

peşinə düşmək

Arxasınca gəlmək (getmək).

Xab içində yatan novrəstə şahzadə,

Gəl bizim ellərə, sor asta-asta.

Mən olum bir ahu, sən də ol səyyad,

Düşüb də peşimə var asta-asta.

                                    (“Sam şahzadə”)

peykan fars

Əsl mənası “oxun ucundakı sivri dəmir” olub klassik ədəbiyyatda “kirpik” mənasında işlənir.

Gəldim mehman oldum, səni şad edim,

Oyan bu qəflətdən, dur, alagözlüm.

Peykan kirpiklərin tökər qanımı,

Çək sinəm üstündən vur, alagözlüm.

                                             (“Sam şahzadə”)

peykər fars

1. Xarici görünüş; üz, surət; görkəm; bədən.

2. Gözəl.

Həft peykər – yeddi gözəl. Mürəkkəb sözlərin tərkib hissəsi kimi də işlənir: mələkpeykər – mələküzlü, pəripeykər – pəriyə bənzər, pəriüzlü, gözəl.

Sənsən gözəllərə ülkər,

Ağzın baldı, dilin şəkər.

Ağrın alım, pəri peykər,

Könül sənə bənd olubdu.

                  (“Fərhad və Şirin”)

peyləmək

peyman fars

1. And, əhd.

2. Bağlaşma, razılaşma.

Atam yanına gedirəm,

Oğlan, gəlib apar məni.

Səninlə peyman edirəm,

Oğlan, gəlib apar məni.

             (“Şahzadə Bəhrəm”)

peymanə fars

1. Qədəh, piyalə.

2. Çaxır, şərab.

Dastanlarda 1-ci mənada rast gəlinir.

Gülgəz Pəri saralıban solunca,

Qaynayıban peymanələr dolunca,

Qoy gəlməsin Məhəmməd bəy gəlincə,

Gəlməsin Abbasım, Allah kərimdi!

                                (“Abbas və Gülgəz”)

                              *

Novruz nə yaman haldadı?

Peymanam dolhahdoldadı.

Qəndabın gözü yoldadı,

Qaldım bu dərya üzündə.

                                 (“Novruz”)

                              *

Qaynayıbdı, peymanəsi dolubdu,

Saralıban gül irəngi solubdu.

Bilməm sağdı, yoxsa yoldaş ölübdü,

Dilim tutmur, nə danışım, nə deyim?

                                       (“Qulam-Kəmtər”)

pər fars

Qanad.

Kəklik, pərin çatmaz şonqar pərinə.

Gəlməsin könlünə güman, haralı?

                (“Məhəmməd və Güləndəm”)

                             *

Dirili Qurbani, götür, din indi!

Boynundadı məhəbbətin kəməndi.

Dərya üstə oynadırdı səməndi,

Özün Cəbrayıla pər eylədi şah.

                                          (“Qurbani”)

pərəkar

Həyətyanı əkin sahəsi.

Bəlkə, bizə bir öküz verə, biz də gətirib pərəkardan-zaddan əkək. (“Qurbani”)