Etimologiya lüğəti

davranış

Tərpənmək (dəbərmək) sözünün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

davranmaq

Ehtimal olunur ki, daban, dəbərmək, tərpənmək, təpik sözləri ilə eyni kökə malikdir. Tərpən, dabran kimi formaları da mövcud olub. Əsas mənası “hərəkət” deməkdir, “yerimək”(hərfi mənada: “daban üstündə hərəkət etmək”) an­lamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Davud

İsrailin ilk hökmdarı Saulun oğlu olub, mənası yəhudi dilində “sevimli” de­məkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

day

Dilimizdə day, dayça (dialektlərdə həmdə daylaq) sözləri var. Qaynaqların ver­diyi məlumata görə, bunların hamısının qədim mənası “dəvə balası” anlamını əks etdirib, yəni “doğulan”deməkdir. Day (yəni “dayı”) və dayza (yəni “xala”) sözləri də doğan (ana) tərəfdən olan qohumlardır. Deməli, day, dayça, daylaq, dayı, dayza kəl­mələrinin hamısı südlə, ilk dəfə qidalandırılmaqla, ana (bala verən, yedirdən) ilə bağlı sözlərdir, kökdaş kəlmələrdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dayaq

Mənbələrdə “упасть” mənasını əks etdirən tay (day) feili var, sürüş­kən­ sö­zünün sinonimi taylıq olub. Daya feili “dayaq qoymaq” kimi açıqlanıb. Dayan kəl­məsi “опираться” kimi şərh edilib. Dayaq yuxarıdakı sözlərlə qohumdur. Bir vaxtlar -a şəkilçisi feildən feil düzəlib (tıx və tıxa sözlərində bu özünü indi də saxlayıb), day feili ilə yanaşı, daya feili də mövcud olub. Dayı (filankəsin dayısı, arxası var...) sözü də dayaq sözünün təhrifi ilə bağlıdır. ”Ananın qardaşı” anlamı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. “Sürüşmək” mənasında toylok feili var (məsələn, özbək dilində). Dayaq “sürüşmənin, əyilmənin qarşısını alan” kimi də başa dü­şülə bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dayanacaq

Laydırın yana yatmaması (əyilməməsi) üçün ona dayaq qoyurlar, qə­dim arabalarda yastıqda deşik açılmış, dayağın bir ucu ora geydirilmişdir. Oxu dəmirdən olan arabalarda (buna el arasında “at arabası – furqon” deyirlər) daya­ğı dəmirdən düzəldir və bir ucunu oxa geydirirlər. Deməli, dayanacaq sözü dayamaq feili ilə bağlıdır, ”laydırın dayağı” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dayı¹

Ana qohumlarının hamısı birlikdə day adlanıb: dayza-xala, dağay, tağay -dayı, daybaş, taybaş – ana babası kimi şərh olunub. Ata tərəfindən qohumlar ən çox əm sözü ilə bağlıdır (əmi - atanın qardaşı, əmə, məmə, mama - atanın bacısı və s.) Bu, əmmək feili ilə qohumdur, “eyni döşdən süd içənlər” deməkdir. Ana tərəfdən olan qohumların day sözü ilə ifadəsi göstərir ki, həmin kəlmə doğ­maq sözü ilə qohumdur. Dayı “doğan tərəfin (ananın) vasitəsilə olan qohum”dur. Mənbələrdə “кормилец” mənasını verən tuydırıcı kəlməsi də var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dayı²

Birinin arxası olanda deyirik: ”dayısı var”. Burada dayı “ananın qardaşı” yox, dayaq sozünün dəyişmiş formasıdır. Söz mənbələrdəarxadayaq kimi də qeydə alınmışdır, sinonimlər birləşməsidir. Türkmənlər “himayəçi” mənasında arxa dayanc işlədirlər. Buradakı dayanc (dayaq) sözü ilədayı (“arxa” mənasında) eyni söz olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dazılama

Dızıxmaq feili ilə qohumdur. Hər ikisi tez kəlməsi ilə bağlı yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dazımaq

“Tazı” “bərk qaçan” deməkdir, söz onunla qohumdur. Dızımaq, dızıxmaq formaları da mövcuddur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dehqan

Deh sözünün cəm forması (deh-at) göstərir ki, kök ərəbcədir, “kənd” de­məkdir, -qan hissəsi fars mənşəlidir. Dehqan“kəndli, kəndçi” mənasını verir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dekan

Yunancadır, deka (10) sözü ilə qohumdur. Ilkin mənası “onbaşı” demək olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

deyikli

Sinonimi kimi bələkkəsdi, göbəkkəsdi, beşikkərtmə sözləri ilə də işlədilir. Deyikli sözü demək feilindəndir: valideynlər oğlanla qızı uşaq vaxtdan ev­ləndirəcəkləri barədə bir-birinə söz deyirlər. Göbək kəsilən andan (göbək­kəs­di), beşiyə qoyulan vaxtdan (beşikkərtmə) “nişanlama” deməkdir. Demək feilindən deyik (bil-ik qəlibi üzrə) ismi, ondan da deyikli sifəti əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

deyil

İki mülahizə söyləmək olar:

1. V.V. Radlov əsərində söz çokul kimi verilib və yox kəlməsi ilə bağlıdır. 

2. Fars dilində “yalan, həqiqət olmayan” mənalı çoğul sözü var. İkinci yozum yalnız o vaxt real ola bilər ki, çoğul sözünün mənaca dəyişməsi prosesi sübuta yetirilsin. Bəzi türkoloqlar sözün pleonastik yolla (əvəzliyin sözə iki dəfə artırılması) yarandığını bəyan edirlər. M.Kaşğaridə Ol andağ dağ ol (o, belə deyil) cümləsi var. Amma buradakı dağ sözünün mahiyyəti hələ açılmamış qalır. Güman edirəm ki, dağ sözü yox kəlməsinin dəyişmiş formasıdır və deyil sözü, əslində,“yokol” deməkdir. Türkmən dilində “başqa”,”özgə” mənasını verən del sözü var. Deyil kəlməsi bununla da qohum ola bilər. Üçüncü və etibarlı yozum belədir: Anadolu türklərində başqası mənasını verən dağı (dağın) sözü var. Deyil kəlməsi onunla bağlıdır.Güman ki, M.Kaşğaridəki dağ kəlməsi ilə Anadolu türklərində işlədilən dağı sözü eynidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

deyingən

Kökü demək feİlindən ibarətdir. -in şəkilçisi qayıdış növü, yəni leksik vahid düzəldir. -gən şəkilçisi feildən sifət düzəldir (xatırladım ki, qayıdiş növ leksik vahid olmasa, -gən şəkilçisini qəbul edə bilməzdi. Ona görə də feil növlərinin leksik vahid olub-olmaması barədəki mübahisələri yersiz hesab edirəm. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

deyişmə

İki yozumda veriblər:

1. Demək feili ilə bağlıdır, onun qarşılıq növdə işlə­dilməsidir: tərəflərdən biri deyir, digəri cavab verir. 

2. Dəyişmək (изменение) sözü ilə bağlıdır, deyişmədə növbə tez-tez dəyişir. Birinci daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)