Etimologiya lüğəti

dalaq

Bu bədəndə uzunluğu 12 sm olan bir çıxıntıdır. Mənbələrdə dalaq anlayışı müxtəlif sözlərlə (dal, ayranlıq, sulaq, göy bağır...) ifadə olunub. Həmin sözlərin hər biri dalağın bir əlaməti (rənginin göy olması, çıxıntı şəklində olması, artıq qanı özündə saxlaması və s.) əsasında işlədilib. Struktur baxımından dalaq feildən törəyib (budamaq və budaq qəlibi üzrə), deməli, sözün mənşəyi feillə bağlan­ma­lı­dır. Dalaq həm də sancı sözünün sinonimi kimi işlədilib (“dalağım sancdı” de­yi­rik). Sözün kökü dal ismidir, dala ondan törəmiş feil, dalaq isə feildən əmələ gəlmiş isimdir. Dalaşmaq, yəni “bir-birini sancmaq” (dalamaq) sözü də dalaq sözü ilə qohumdur. Əgər bizdə dalaq yerinə göy bağır, sulaq və s. işlədilib­sə, dalaq fars mənşəli də ola bilər: mixək (mix və kiçiltmə şəkilçisi olan -ək) qəlibi üzrə də dalək (kiçik çıxıntı) kəlməsi yaranmış ola bilər. Bəzi dillərdə qarın boşluğunda olan üzvlərin hamısı bağır (ciyər)adlanır. Dalağa həm də göy bağır deyilməsi də bununla bağlı ola bilər. Farslar içalat yerinə, ciyərbənd işlədirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dalaqotu

Buna rus dilində “стоног”deyirlər. Qatdalaq (dalağın şişməsi) xəstəli­yinin müalicəsində istifadə olunub. Adı da buradandır. Xalq təbabətində bir vaxt­lar ondan çox istifadə olunub. Pişikotu (valeriana), dişotu (şalfey) sözlərinin qəlibi üzrə əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dalaşmaq

Feilin qarşılıq növündə olan sözdür, ”bir-birini dalamaq” deməkdir. Dala­maq isə “dişləmək, qıcıqlandırmaq” mənasını verən sözdür. Gicitkanın da­laması da onun adının belə olmasına (gicitkan, “qıcıq törədən” deməkdir) gətirib çıxarmışdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daldaban

Dal “lüt” deməkdir. “Daldaban”, “ayağı yalın” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

daldey

Sözün əsli dalda kəlməsi ilə bağlıdır. Gilə sözü giley şəklinə düşdüyü kimi, dal­da sözü daldey formasını kəsb edib. Y samiti açıq a səsini yarımqapalı e saiti­nə çevirib, -ey hissəsi güney, quzey sözlərindəki ilə də uyğun ola bilər (“tərəf” deməkdir). Ən etibarlı yozum belədir: söz dal-da-ey kimi olub, ey “tərəf” demək­dir: gün-ey “gün düşən tərəf” və s. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dalğa

Sözün kökü dal feilidir, ondan dalğıc sözü də əmələ gəlib. “Yerimək”dən yorğa düzəldiyi kimi, “dalmaq”dan da dalğa əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dalqılıc

Familiya, soyadı bildirən sözdür. Dal sözünün bir mənası “lüt” deməkdir. Dalqılıc - “qınından çıxarılmış qılınc” anlamını əks etdirir. Adam adı kimi “hücuma keçməyə hazır olan” anlamını bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dalmaq

Dalğa, dalğıc, dalğın kəlmələri ilə kökdaşdır. Qədim mənası “batmaq, qərq olmaq” deməkdir (xəyala dalmaq, suya dalmaq...). Dalğa – suyun sanki qabar­ması (qalxması) və çəkilməsi (batması) kimi anlaşıla bilər. Xəyala dalmaq, dalğın kimi söz və ifadələrdəki dal hissəsi feildir və “yüklənmək” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dalmınmaq

Qərb dialektlərində “adamın yem axtarmaq üçün özünü ora-bura vur­ması” anlamında işlədilir. Türkmən dilində isə “yalanmaq” mənasını verir. Eh­timal ki, sözün əsli yalmınmaq olub, “yalamaq üçün nəsə əldə etməyə cəhd göstərmək” deməkdir. Türk dillərində d-y əvəzlənməsi özünü göstərə bilir (quduq və quyu...) (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

damaq

Ərəbcədir, bizdə qanraq sözü olub. “Kef” (damağım çağdır!), “beyin” anla­m­larında işlədilən söz olub. İndi məna dəyişib, rus dilindəki “неба” məna­sında başa düşülür. Mənbələrdə bunun mənası “boru” kimi açıqlanıb. Fars dilində də var, onlarda “bitkinin kökü” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

damağını sallamaq

Damaq sözü farslarda “burun” mənasında işlədilir. İfadə “burunu sallamaq”kimi başa düşülə bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

damazlıq

Bu söz barədə bir neçə ehtimal söyləmək olar:

1. Söz dam kəlməsi əsa­sında yaranıb, çünki döl ərəfəsində heyvanlara ev şəraitində (damda) xüsusi qul­luq göstərilib. Sözün damızlıq forması da mövcud olub. Damız sözü mənbələrdə “döl verən heyvan üçün tövlə” kimi açıqlanıb. 

2. Söz döl kəlməsi ilə bağlıdır və əsli döləzik olub; (döl sözünün bir mənası “toxumluq” deməkdir). Döldaş-“nəsil, döl tutmaq - hamilə”, döləc – “doğum ərəfəsi” mənalarında qeydə alınıb. Döllə bağ­lı ehtimalı daha düzgün hesab edirəm. İndi damazlıq sözü “cins heyvan” kimi başa düşülür. Fars dilində dam sözünün bir mənası “ev heyvanı” deməkdir. Da­mazlıq kəlməsinin bu sözlə bağlı olması daha inandırıcı görünür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dambat

Qərb dialektlərində “lovğa” mənasında işlədilir. Fars mənşəlidir (əsli: dombaz), onlarda daha çox “yaltaq” anlamını əks etdirir. Bizdə məna xeyli dəyişib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

damcı

Kökü dammaq məsdəri ilə bağlıdır, amma feil -cı şəkilçisi qəbul etmir. Dam kökünə -la şəkilçisi də artırıla bilər: damla (son damla qanına qədər...). Feil -la şəkilçisini də qəbul etmir. Deməli, burada tarixi araşdırma aparmaq lazım gəlir. Qədim mənbələrdə damcı, damla sözlərinin yerinə tamızım kəlməsi işlədilib. Əmizdir qəlibi üzrə damızdır feili yaranıb. -ım şəkilçisi feildən ad düzəldə bilir: öl və ölüm... Damız feilindən də həmin qəlib üzrə damızım ismi əmələ gəlib. Damcı bu sözün təhrifindən yaranıb. Damla sözü, əslində, damıla kimi olub (yaz və yazı qəlibi üzrə dam və damı sözü yaranıb), sonra feildən isim düzəldən -ı şəkilçisi reduksiya olunub (bu hal əm(i)lik, qırx(ı)lıq, sat(ı)lıq kəlmələrinə də aiddir). Söz, əslində, təqlidlə də bağlıdır (dambıltı...). Tuva dilində söz damdı kimidir. Bizdə əydi adlı alət var. Deməli, damdı həmin qəlib üzrə yaranıb, sonra damcı şəklinə düşüb, təqlidi sözdür, dambıltı ilə əlaqədardır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

damğa

“Möhür” mənasında işlədilən söz olub. Əslində, söz dağma (yandirma) olub, indiki dağlamaq (dağ su, dağ çəkmək ifadələrini yada salın) sözü ilə kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)