Etimologiya lüğəti

Ağanəzər

“Ağanın nəzərində saxlanılan” deməkdir. Ağa bizim sözdür, nəzər isə ərəb mənşəlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ağartmaq

“Göz ağartmaq” deyirik, ağart (alart variantı da olub) odla bağlıdır: göz­dən sanki od püskürür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Ağası

Ağa sözündən və üçüncü şəxsin mənsubiyyət şəkilçisindən düzəlib. C.Cabbarlı Sona xanıma Sonası dediyi kimi, bəzi adamlar da böyüyünə Ağası deyib. Daha inandırıcı yozum: ağa sözü İmam Əliyə işarədir (məs: Əlimərdan – “mərdlərin ağası” kimi yozulur). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Ağayar

Ağa bizim sözdür, yar farsca “dost” deməkdir. Ağayar “ağanın dostu” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ağbağır

İndi “qorxaq” anlamında işlədilir. Ağ ciyər (bağır) qəzəb, hiss-həyəcan mən­­bəyidir və ona qabaqlar “öfkə” deyilib. Həmin sözün bir mənası mənbələrdə “qəzəb” kimi açıqlanıb. Deməli, ağbağır qəzəblə bağlı olaraq “qorxaq” mənasını kəsb edib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)  

ağbığ

Ağbuğ, ağbuğum variantları da var. Barama qurdunun xəstəliyidir: qurd şişir, belində ağ sızaqlar əmələ gəlir, irinli olur. “Ağ” rəngdədir “buğum” isə qurdun be­lindəki kərtikləri bildirir. Heyvanın dilində də özünü göstərir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Ağca

Ağ sözü ilə bağlıdır, (Ağgül də bununla qohumdur). Qaraca, Göyçə adları da həmin qəlib üzrə yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ağcaqanad

Qanadları ağ olduğundan belə adlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ağcaqayın

Ağca rəng bildirir, qayın isə “yanma” (bu, qaynamaq sözü ilə qohum­dur) deməkdir: “rəngi ağ olan və tez yanan ağac” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti) 

ağcaqovaq

Ağca qabıq birləşməsindən törəyib, bu ağacın qabığı ağ (gümüşü) olur. Birinci hissə ağ sözü ilə bağlıdır, qovaq isə adamın başında əmələ gələn kəpəklə qohumdur (ağacda pambığa bənzər kəpək olur). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Ağgül

Qız adıdır, qoyungözü (ромашка) çiçəyinin adlarından biridir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti) 

ağğat

Bu rusca крыжовник sözünün bizdəki qarşılığıdır. “Rusca-azərbaycanca lüğət”in II cildi крыжовник sözünün tərcüməsini verə bilməmiş, yalnız onu şərh etmişdir. İndi qarağat sözünü işlədirik. Qabaqlar qızılğat (облепиха) və ağğat sözümüz də olub. -ğat “giləmeyvə” deməkdir. Anadolu türkləri ağğat əvəzinə, bəktaşi üzümü ifadəsini işlədirlər. Ağğat sözünün əsl mənası “ağ qarağat” demək­dir. Qara, ağ və qırmızı rəngdə olması ilə bağlı eyni fəsiləyə daxil olan giləmeyvə qarağat, ağğat və qızılğat şəklində adlandırılmışdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ağı

Ağu kimi də işlədilir, farsca “zəhər” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ağı demək

Ağ sözünün bir mənası mənbələrdə “göz yaşı” kimi izah olunub. Ağla(maq), ağı demək sözləri həmin kökdən əmələ gəlib. Söz, əslində, çağı kimi olub və “su” mənasını verir. Yağış (çağış), yaş (çaş), çiskin, çən, cürdək, cuvar, carla(maq), çiy, çağla, çala kimi sözlərin hamısı su ilə bağlıdır və tarixən eyni sözdən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ağıl¹

Ərəb mənşəlidir, gerçəkliyin şüurda inikasının ali forması olub, insanın ətraf alə­mə münasibətini tənzimləmə qabiliyyətidir. Bizdə us (uz, az) işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ağıl²

Qoyun xalxalının bir adı da ağıldır. Ağıl rus dilindəki ограда sözünün qarşı­lı­ğıdır. Aura sözünü türk aləmində ay ağılı kimi işlədirlər. Deməli, sözün mənası “dəyirmi olan” deməkdir. Aul, ov, oylaq sözləri də bu kəlmə ilə qohumdur: aul - keçmişdə ətrafı bağlı (çəpərli) olan, yəni qorunan əraziyə deyilib: heyvanı ov­lamaq üçün əhatəyə alıb, qomarıblar. Oylaq isə “aul yok” (aul yox), yəni “auldan uzaq”, “tənhalıq yeri” demək olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)