Etimologiya lüğəti

çillə

Fars sözüdür və mənası “40” deməkdir, farsca əsli “çellə”dir. Yay-oxun kirişinə deyirlər. Görünür, 40 sapdan olurmuş. Uşaq anadan olandan 40 gün sonra onun çilləsini alırlar. Dekabrın 25-dən fevralın 5-ə qədər olan dövr (təxminən, 40 gün edir) böyük çillə hesab olunur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çim

Tamam, cılxa deməkdir, “çim sudur” deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çimdik

Güman ki, çim (yumru hissə) sözü ilə bağlıdır. Əsli çimlik olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çimilti

Təqlidi sözdür, çimildəmək feili ilə kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çimmək

Güman edirəm ki, çiçək, çən, çiskin, çimmək sözləri tarixən eyni kökə ma­lik olub, su anlamı ilə bağlıdır. Farslar çimməyə abtəni (su+bədən) deyirlər ki, bu da çimmək və su arasında əlaqəni sübut edir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çin¹

Orağın dişli formasıdır. Çin (Kitay) sözü ilə bağlıdır. Çini (qablar) da Çin sözü ilə bağlıdır. Bunlar (çin, çini qab) ilk dəfə Çində istehsal olunduğu üçün belə adlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çin²

Həqiqət mənasında işlədilən bu söz Çin dilindən keçmişdir (mənası “hə­qi­qət”dir), rütbə mənasındakı çin də Çin dilinə məxsusdur (çinovnik, çin-çin yığmaq sözləri də buradandır). Qab mənasındakı çən (neft çənləri) sözü də, bəzi alim­lərin fikrincə, Çin dilindən kəçmədir, çəllək sözü ilə qohumdur. Həqiqət anlamını verən çin sözü ilə eyni deyil, omonimdir (“mərtəbə” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çini

Farfor adlanan və Çində istehsal olunan qablar Rusiyaya 200 il əvvəl gətirilib. “Çinə aid olan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çinədan

Çine farsca “quş yemi” deməkdir. Dan “qab” anlamında işlədilir, hərfi məna “yem qabı”dır, quşun mədəsinə deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Çingiz

Dəniz (tengiz) kəlməsi ilə qohumdur. Güman edirəm ki, çingiz sözü dəniz sözündən qədimdir və onun çi hissəsi “su” anlamı ilə bağlıdır: çiləmə,çisək, çən, çay kimi sözlər su ilə əlaqədardır. Dəniz (çingiz) böyüklük, həyat, aydınlıq əlamətidir, ona görə də şəxs adı kimi işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çirk

Mənbələrdə rus dilindəki навоз sözünün qarşılığı kimi tiris kəlməsi verilib. Çirk sözü onun dəyişmiş formasıdır və itdirsəyi kəlməsindəki dirsək hissəsi də məhz çirk anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çirkab

Farsca çirk və ab sözlərindən əmələ gəlib, “çirkli su” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çisələmək

Çi “su” deməkdir, çisə bununla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çiş

Fars mənşəlidir, həmin dildə sidik sözünün yerinə şaş işlədilir, şaşidən məsdəri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çit

Çitəmək, çətən, çit sözləri kökdaşdır, “плетен” mənasını verir. Ситец for­ma­sın­da rus dilində də işlədilir. Bir çox mənbələrdə çit sözü hind mənşəli hesab olunur və “ala-bəzək” mənasını verən leksik vahid kimi təqdim olunur. Əslində, türk sözüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

çiy

“Su” anlamı ilə bağlıdır, türkmən dilində bu söz “şeh”, “yaş” mənalarında işlədilir (çiy şeyin canında yaşlıq olur). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)