Etimologiya lüğəti

asfalt

Latın sözüdür, hərfi mənası “sürüşmək”, “dağılmaq”, “yıxılmaq” deməkdir. Bu, onunla bağlıdır ki, asfaltdan sement kimi istifadə olunub və divarın uçmasının qarşısını alıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

asi

Ərəbcə üsyan sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Asim

Ərəbcə sad ilə yazıldıqda ismət sözü ilə qohum olur, se ilə yazılanda “günah­kar” anlamını əks etdirir. Şəxs adı kimi birinci məna əsas götürülüb. ismət sözü ilə qohumdur, “ismətli” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Aslan

Türk sözüdür, Qızıl Arslan, Alp Arslan (igid Aslan), Qara Aslan (güclü, dö­zümlü Aslan) adları tarixdə çox işlədilib. Bəziləri Arslanı “güclü ilan” (ars ilan), bəziləri isə “vəhşi heyvan” (arsıl an) kimi yozurlar. Mübahisəlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

asmaq

“Hündürdən sallanmaq” deməkdir. Qazan asmaq o deməkdir ki, qabaqlar qazanı hündürdən asıblar. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

asta

Farsca ahəstə sözünün dəyişilmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

astana

Fars mənşəlidir, “həyətə giriş qapısı” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

astar

Paltonun astarı deyirik. Astar xalis türk sözüdür və alt, alçaq, aşağı sözləri ilə eyni kökə malikdir. Mənbələrdə alt sözünün ast variantı da var. –ar şəkilçisi, ehtimal ki, yer sözünün zəminində əmələ gəlib. Astar kəlməsi əvvəlcə astyer (alt yer, alt tərəf) şəklində olub, sonra fonetik dəyişmələrə uğrayıb. Yer sözünün şəkilçiləşməsinə aid faktlar çoxdur: məsələn, bura buyer, ora o yer sözlərindən törəyib. Mənbələrdə “внизу” mənasını verən asra sözü mövcuddur. Müasir elmi ədəbiyyatda bəzi alimlər astar sözünü fars mənşəli hesab edirlər. Doğrudur, bu kəlmə fars dilində var, amma onlara bizdən keçib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

astroloq

Yunan sözüdür, astro “ulduz” deməkdir. Bizdə astroloq yerinə ulduzçu sözü işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

asudə

Farsca asudən (sakit olmaq, dinc olmaq) məsdəri ilə qohumdur. Asudəvaxt əvəzinə bizdə tınaq sözündən istifadə olunub (dincəlmə kəlməsinin sinonimidir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aş

Bütün xörəklərin ümumi adı aş olub. İndi məna daralıb, söz, əsasən, “plov” mə­na­sında işlədilir. Amma aşpaz, qatıqaşı, aşxana, ayranaşı kimi sözlərdə qədim məna qalmaqdadır (qatıqaşı heç də “plov”demək deyil. Aşpaz heç də təkcə plov bişirməklə məhdudlaşmır və s.) Nə tökərsən aşına... deyimi də aş sözünün qədim mənası ilə bağlıdır. Müasir tatar dilində aş sözü qədim mənasını saxlaya bilib: aşamlıq (пища), aşarqa (кушать), aşatırqa (кормить), aşqazanı (mədə, qursaq), tamır azıq (kökü yeyilən, kökü meyvəli), aşyaylıq (süfrə) kimi kəlmələr bunu sübut edir. Türk dillərinin bəzilərində qazan əvəzinə aşac işlədilir. Aş sözü rus dilinə də keçib, onlarda ашать məsdəri var, “кушать” deməkdir. Türkmənlər yazırlar: “Aş iyilən (yeyilən) naxorların (xörəklərin) ümumi adıdır”. Qabaq bizdə də bu mənada işlədilib. Biliyi, dərini aşılamaq birləşməsindəki aşıla sözü də yedirtmək anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aşağı

Alçaq, alt kəlmələri ilə kökdaşdır. Paltarın, dağın ətəyi birləşməsindəki ətək sözü də aşağı sözü ilə kökdaşdır. Dağdan aşmaq birləşməsindəki aşmaq sözü aşağı enmək deməkdir, zirvədən enmək mənasını əks etdirir. Astar sözü də aşağı, alt kəlmələri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aşıq¹

Dal ayağın incik sümüyü ilə bud sümüyünü birləşdirən sümükdür, ondan oyun üçün istifadə olunur. Mənası “oynaq, hərəkət edən” deməkdir. M.Kaşğaridə arpasıs at aşımas (arpasız at qaçmaz) cümləsi var. Burada aşımaq “hərəkət etmək” anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aşıq²

Bu sözü, bir qayda olaraq, ərəb mənşəli aşiq kəlməsi ilə bağlayırlar. Tarixdə ən böyük sevən, yəni aşiq Füzuli olub, amma ona “aşıq” deməyiblər. Bədəndəki oynaqların hamısı aşıq adlanır (heyvanın dal dizlərindəki sümüklərindən isə aşıq-aşıq oyununda istifadə edilir). Aşıq hərəkət anlayışı ilə bağlıdır, ona görə də oynaqlar “aşıq” adlanır. Saz-söz sənətkarı da ömrü boyu hərəkətdə olur: Ələsgər onu “diyar-diyar gəzən” adlandırıb. “Dədə Qorqud”da isə deyilir: “Qolça qopuz götürüb eldən-elə, bəgdən bəgə ozan gəzər”. Ozan və gəzən eyni kökə malik ola bilməzmi? Varsaq məhz varmaq (getmək, gəzmək) sözü ilə qohum deyilmi? Hər gəzən aşıq olmur, aşıq-“ağıllı və gəzən” deməkdir (ozan sözündə həm də “ağıl” mənasının olmasına məndə qətiyyən şübhə yoxdur). Türk dillərində uz (us) “ağıllı”, “yaxşı” demək olub, usta sözü də buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aşıqotu

Rus dilindəki qelistrop çiçəyinin türk dillərindəki adıdır. “Rusca-azər­bay­canca lüğət” гелистроп sözünü kalka yolu ilə günçiçəyi kimi verib. Bu çiçək günəbaxan kimi boynunu həmişə günə tərəf əyir, yunanca ona “qelis ( günəş) trop (əyilən)” deyirlər. Çiçək günəbaxan kimi, həmişə günəşin ardınca meyillənir. Ona görə də ona aşıqotu (aşıq – “hərəkət edən”) deyilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aşırmaq

Qərb dialektlərində “yemək” mənasında işlədilir, aş (yem) sözü ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)