Etimologiya lüğəti

arıquşu

Bu quş “göy ağacdələn” də adlanır. Arıları məhv etdiyi üçün “arıquşu” adla­nıb. Bəzi dialektlərdə arıqıran kimi də işlədilir. Bal arısının düşmənidir, ən çox bu arılarla qidalanır. Söz də buradan yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arı tikanı

“Sancaq” anlamında qeydə alınıb. Tikmək məhz “sancmaq” demək olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

axtarma

1. Pendir növüdür, hərfi mənası “alt-üst etmək”, “qarışdırmaq”, “yoğur­maq” deməkdir, mənbələrdə ruscaya “перевалить” kimi tərcümə olunur. Belə hazır­la­nır: isidilmiş (lakin çiy) südə maya vurulur, qabı isti parçaya bükürlər, su üzə çı­­xanda süzür, bərk qarışdırır və sonra motala basırlar. Türk­mən dilində qa­rışdırmaq sözünün sinonimi kimi aqmak feili işlədilir. Aqdar­maq onun təsirli va­riantıdır. Axtarma pendirlə soğ südünün qarışdırılması an­lamını əks etdirə bilər.

2. Bəzi rayonlarda (məsələn, Füzuli rayonunda) üzlü pendiri belə adlan­dırırlar. Borçalı dərəsində hər cür üzlü pendirə yox, motalda saxlanılan və üstünə soğ südü tökülmüş pendirə axtarma deyirlər (soğ südü – qoyun soğulma ərəfə­sində sağılan ən yağlı süddür). Belə pendiri əziz qonaqlar üçün başqa motalların ara­sın­da gizlədir, sonra tapıb seçmək üçün axtarış aparırlarmış. Adı da buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arkı-tərki

Arkı (en) və tərki (uzun) sözlərindən əmələ gəlib, “xaç” (крестовина) deməkdir. İndi işlədilmir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

armaq

Farscadır (əsli: arman), “istəmək” deməkdir. Bu sözün amranmaq (sevmək, xoşlamaq) variantı da var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arpacıq

Tüfəngdə və s. nişan almaq üçün çıxıntıdır. Formaca arpa dənəsinə (kiçiyinə) bənzədiyi üçün belə adlandırılıb. Rusca “мушка” (muxa sözünün kiçiltmə forması) deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arsaq

Ars sözümüz olub və “güclü” mənasında işlənib. Arslan da həmin söz əsa­sında yaranıb. Arsaq türk tayfalarında birinin adıdır və güclülər, “igidlər” an­la­mında işlədilib. Ermənilərin zorla öz adlarına çıxarmaq istədikləri arsaq qədim türk sözüdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arsala

Qırğız dilində ətin sümükdən tez ayrılan hissəsi arsa adlanır. Arsala da buradandır. Sözün əsli arsı kimi olub və aş (yeməli yer) sözü ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arslan

Arsıl ayı (arsayı) variantı da mövcud olub. Alimlər arslan sözünü “güclü ilan” kimi şərh edirlər (canavara “qurd” deyilən yerdə, əlbəttə, şirə də “ilan” demək mümkündür): düşmən üzərinə ilan kimi qıvrıla-qıvrıla (sürünə-sürünə) hücuma keçir (sinonimi şirdir və fars mənşəlidir). Sözün qədim tərkibində ayı kəlməsinin də işlədilməsinə əsasən, arslanın “çevik ayı”, “qoçaq ayı” kimi yozulması da müm­kün hesab edilə bilər. Digər yozum isə belədir: Tuva dilində (Altay dillərində də belədir) an sözü “heyvan” (ən çox maral) kimi şərh olunur. Ar sözünü türkoloqlar rənglə bağlayırlar: açıq-şabalıdı; sıl hissəsi sifət düzəldib (müqayisə et: yox və yox-sul). Deməli, ikinci yozuma görə, arslan “açıq şabalıdı rəngdə olan heyvan” kimi anlaşıla bilər. Başqa yozum da var: arıs “günah” deməkdir, lan isə çin dilində “vəhşi” mənasını verir. Rus dilindəki Ruslan sözü də arslan kəlməsinin dəyişmiş formasıdır. Qərb dialektlərində isə arsala sözü işlədilir (bud, bud əti, bud sümüyü). Görəsən, arslan sözü ilə arsala arasında əlaqə olmazmı? Arıs və arsala (güclü və bərk, dözümlü, sümük) semantik baxımdan oxşardır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arşın

Fars mənşəlidir, 0,71 metrə bərabər uzunluq ölçü vahididir. Arşın müxtəlif ölçülərdə olub, ona görə də öz arşını ilə ölçmək ifadəsi yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

artıq

Bir mənası rusca “лучший” deməkdir. “Sən kimdən artıqsan” cümləsi “sən kimdən üstünsən, yaxşısan?” kimi başa düşülür. Artıq sözünün antonimi olan əskik sözü isə “pis” anlamını verir. “Artıq-əskik danışmaq”, “gah yaxşı, gah da pis danışmaq” deməkdir. Bu söz həm də çox anlamında işlədilir və artmaq feili ilə bağlıdır, əsl məna məhz bundan ibarətdir. “Yaxşı” mənası sonradan törəmədir. Söz həm də ədat kimi işlədilir (“artıq gecdir” deyirik). Kəlmənin ədat kimi işlədilməsi onun “çox” mənası ilə əlaqədardır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

artırmaq¹

Artmaq feilindən əmələ gəlib, əsli artur (увеличивать) kimi olub. İndiki –ır şəkilçisi –dır⁴ şəkilçisindən törəmədir, hazırda sinonim kimi işlədilir (gəz və gəzdir, öt və ötürmək). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

artırmaq²

Artmaq feilindən əmələ gəlib, əsli artur (увеличивать) kimi olub. Artdırmaq variantı da olub. Görünür, təsirli feil düzəldən -ır⁴ şəkilçisi -dır⁴ şəkil­çisindən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arva

Taranı çıxdıqdan sonra şeyin təmiz, xalis çəkisinə “arva”deyilir. Bu sözün əsli aruğa kimi olub. Arı isə “təmiz” deməkdir (“aydan arı, sudan duru” deyirik). Məlum olur ki, arı (təmiz) və arva tarixən qohum sözlər olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arvad

Bunu alınma övrət sözü ilə bağlayırıq, amma dilimizdə “doğmaq” mənasını verən ur feili olub. Həmin kəlmədən urkaçı sözü də əmələ gəlib və “dişi”, “doğan” anlamlarını əks etdirib. Bizdə urağut sözü arvad sözünün dubleti olub. “Toxum” mənasını verən ur (urluq) sözü də yuxarıdakı ilə bağlıdır (görünür: ur sözü ad-feil omoformu olub). Sarı uyğurlar “orukkaver” cümləsini “ərə ver” kimi başa dü­şürlər. “Tayfa, qəbilə, qohumluq, uşaq, törəmə, toxum” mənalarını verən uruğ sözü də mövcud olub. Deməli, ur, urağut, uruğ kimi sözlərin hamısı eyni kökdən törəyib və arvad kəlməsi bizdən başqa dillərə keçib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

arzu-kam

Farscadır, sinonimlər birləşməsidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)