Etimologiya lüğəti

Alakol

Tovuzda kənd adıdır. İki yozumu var:

1. Kolluq sahə. 

2. Geniş düzənlik. Ala (al) feili “geniş olmaq” mənasında işlənib. Alan sözü “düzənlik” deməkdir. Kəlməni “Alaçöl” kimi də yozmaq mümkündür. Mübahisəlidir. Z. Xasıyev bu sözü “düzənlik” kimi açıqlayır. Məncə, “müxtəlif rəngli (ala-bula) kolluq” demək olub. Kənddə belə kolluğun olmasını mən özüm də xatırlayıram. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alaqarın

Ala sözünün bir mənası “yarımçıq” deməkdir. Alaqarın “doyunca ye­mə­mək”, “yarımçıq, az yemək” deməkdir. Ala-dəymiş sözündəki ala da həmin mə­nadadır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alaqayış

Sinəbənd (bu, farscadır) sözünün türkcə qarşılığıdır. Al (ala) “qabaq tərəf” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alamançı

Mənbələrdə al (ala) sözünün bir mənası belə açıqlanıb: “talançı atlı dəstə”. Talamaq, talan, talançı sözləri ilə alamançı (soyğunçu) kəlməsi arasında semantik və fonetik yaxınlıq aydınca hiss olunur. Ala “talançı atlı dəstə”dirsə, ehtimal etmək olar ki, sözün əsli tala kimi olub və ad-feil omonimi kimi işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alasiman

Al “hündür, yüksək”, asiman isə “səma” deməkdir. Alasiman “yüksək səma” deməkdir (al “hündür mənasında çox işlənir”). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Alaşa

Ala-bəzək sözündəki ala hissəsi ilə qohumdur, “qarışıq” (dönmə) deməkdir. Alaşa cins (seçmə) ayğırla adi madyandan törəyən (qarışıq) ata deyiblər. İndi məna bir qədər dəyişib. 

Türkmənlərdə “Alatəkin” adlanan cins ayğırla adi madyandan törəyən ən yaxşı at cinsidir. Alaşa sözü də elə Alatəkin kəlməsinin təhrif olunmuş formasıdır. Bizdə məna dəyişib və mənfi anlamda (zəif at, leş at) işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ala-toran

Ala “bir qədər” (yarımçıq) deməkdir, toran farsca tar (qaranlıq) sözü ilə bağlıdır, sinonimi ala-qaranlıq kəlməsidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alayı

“Alayı cür ola bilməz” deyirik. Zənn edirəm ki, alayı sözü an (o əvəzliyi) və layu (kimi, cür, sayaq) kəlmələrindən törəyib, anlayu (o cür, başqa cür) şəklində olub, sonra alayı formasını kəsb edib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

albalı

Al sözü “hiylə”, “yalan”, “aldadıcı” deməkdir. Deməli, albalı “yalançı (şirin ol­mayan) gilas” kimi başa düşülə bilər (balı sözünün mənası şirin gilasdır və ehtimal ki, bal sözü ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alça

Alu farsca “meyvə” deməkdir: gavalı, şaftalı və s. Alça (əsli: aluçə) sözü də bununla bağlıdır. “Meyvəcik” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alçacıq

Kiçi (kiçi-l-mək, kiçi-k), alça (alça-q, alça-l-maq) tipli sözlər qabaqlar müstəqil işlədilib. Alçacıq kəlməsində alça özünün qədim formasını saxlayıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alçaq

Rus dilində “спускаться” kimi tərcümə edilmiş il felimiz olub. Alçaq sözü də bir vaxtlar ilçaq şəklində işlədilib. Zənn edirəm ki, alt, aşağı, alçaq kimi sözlə­rin hamısı həmin il feili zəminində meydana çıxıb. Məclisin başına tör, ayaq tə­rə­finə “il”deyiblər. Belə məlum olur ki, il sözü ad-feil omonimliyinə malik olub və ad korrelyatı “aşağı” anlamını əks etdirib. Bu sözün mənalarından biri “sadə, təva­zö­kar” deməkdir. Zənn edirəm ki, sözün kökü alt, aşağı kəlmələrinin kökü ilə eynidir. -çaq şəkilçisi isə belədir: dilimizdə arzu, meyil bildirən-sa (-sın, -sun) şə­kil­çisi olub və var (su-sa-maq, gülüm-sən-mək). Beləliklə, söz alsa şəklində feil olub, “sadəliyə meyil etmək” (özünü aşağı tutmaq) mənasını verib. Dara-q, yara-q modelləri üzrə isə alsa-q kəlməsi yara­nıb. Sonra s səsi ç ilə əvəz olunub və söz alçaq şəklinə düşüb. Qərb dialekt­lə­rin­də (xüsusən, Qazaxda) alçaq sözü “sadə” mənasında indi də işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

alçı

Aşıq-aşıq oyununda sümüyün dörd tərfindən birinin adıdır, cik sözü də bunun dəyişmiş formasıdır. “Cikinə-bikinə bələd olmaq” deyirik. Məncə, ıncıq kəlməsinin dəyişmiş formasıdır, (ıncıq heyvanin dal ayağında iki çıxıntının adıdır). Bik sözü də aşığın tərəflərindən birinin adıdır. Oyunda aşığı atmaq məharəti əsasdır: necə atasan ki, cik üstünə düşə, necə atasan ki, bik üstünə düşə! Cikinə-bikinə bələd olmaq bununla bağlıdır: “hiyləsini, ustalığını, məharətini yaxşı bilirəm” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aldanmaq

Alda-n, alda-t sözləri göstərir ki, törəmə kök alda hissəsidir. Söz al (hiylə) və la (feil düzəldən şəkilçi) hissələrindən ibarət olub, sonra dissimliyasiya nəticəsində şəkilçidə olan l səsi d səsinə keçib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

aldat

Törəmə kök aldadır. Daha qədim kök isə “hiylə” mənasını verən al sözüdür. Bu sözdən al-la feili yaranıb, sonra 2-ci l səsi d səsinə keçib. Mənbələrdə “ложь” anlamını verən aldat kəlməsi də özünü göstərir. Deməli, aldatmaq “hiylə işlət­mək”, “kələk gəlmək”anlamlarını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)