Etimologiya lüğəti

yalman

Mənbələrdə qıl sözünün sinonimi kimi yal kəlməsi verilib: -man çoxluq bildirilir, yalman – atın və s. Yalında olan qıl çoxluğuna deyirlər. Yalmanmaq sözü də var və yalman ismi ilə əslən bağlılığı yoxdur. Yalmanmaq feili yanmaq (müqayisə et: yıldız, yalov...) sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yalnız

Kök yal hissəsidir, yalın sözü ilə qohumdur, “tək” anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yaltaq

Əsli yal –sa –q kimi olub, “yala meyil etmək” “yal (yem) istəmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yalvarmaq

Bu sözünsinonimi ləlimək kəlməsidir. Yalvar-yaxar kəlməsi də si­no­nimlər birləşməsidir. Yaxar - “yanmaq” sözü ilə bağlıdır (yandım- yıxıldım deyirik). Yalvarmağın birinci komponenti olan yal da alov, ulduz tipli sözlərlə qohumdur, yanmaq anlamınını əks etdirir. Yalvarmaq insanın öz yanğısını (qayğısını) izhar etməsidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yamac

Əsli mənbələrdə yandağ kimi göstərilib, dağın yan tərəfi (döşü) deməkdir. Təhrif nəticəsində yanmac, sonra isə yamac şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yaman

Heyvanda yaman xəstəliyi olur. Bu sözün mənası mənbələrdə dərinin iltihabı (воспаление кожи) kimi açıqlanıb. Görünür, yaman sözünün qədim forması yanmaq şəklində olub (iltihab elə yanmaq deməkdir, həm də təkcə istidən yox, soyuqdan da baş verir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yamsılamaq

Əsli yan-sı-la kimi olub, “bənzəmək” mənasını əks etdirib. Yanza­maq, yanlıq (bənzərlik) kəlmələri ilə qohumdur. Sir-sifət anlamını verən yanaq kəlməsi əsasında yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yanacaq

Qaqauzlarda bu söz yakacaq kimi işədilir. Yak sözü ruscaya “жечь” kimi tərcümə olnub. Bizdə yandırıb-yaxmaq sözü var, sinonimlər birləşməsidir: yaxmaq elə yanmaq deməkdir. Yanacaq isə rusca топливо anlamını verir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yanaşmaq

Əsli yanlaşmaq olub, “yan almaq, yanı ilə getmək” deməkdir. Təhrif nə­ticəsində söz yanaş formasına düşüb. İkinci yozum da mümkündür: qan is­min­dən qan-a-maq feili əmələ gəldiyi kimi, yan sözündən də yan-a-maq kəlməsi düzələ bilər. -ş şəkilçisi qayıdış növü bildirir (müqayisə et: büz-üş-mək, sür-üş-mək...). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yanbuz

Yan və bud kəlmələrindən əmələ gəlib: yanbud kimi olub, sonra son samit dəyişib. Yanbuz “budun yan tərəfi” deməkdir. İkinci ehtimal da ola bilər: söz mən­bələrdə yanbaş şəklində də verilib, “ayağın yan tərəfinin yuxarı (baş) hissəsi” ki­mi açılanıb. Yanbaş isə təhrif nəticəsində yanbuz formasını kəsb edib. Birinci mü­lahizə daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yancaq

Yançıq, yanlıq kimi də işlədilir, “сумка”, “yan tərəfdə olan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yançaq

Əlcək, qolçaq kəlmələrinin qəlibi üzrə yaranıb. Hər üç söz həm də -lıq şə­kilçisi ilə işlədilmişdir: yanlıq, əllik, qolluq. -çaq² və -lıq⁴ şəkilçilərinin sinonim olması göstərir ki, onların hər ikisi məkan anlayışı ilə bağlı isimlər düzəldib: yan­da olan, əldə olan,qolda olan... mənalarını əks etdirir. Başqa yozum: söz, əslində, yançaq yox, yantaq (yana taxılan) kimi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yandağ

Bu sözü yamac (косорог) demək olub, “dağın yan tərəfi” dir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yanıqlı

1. Yanmaq feilindən yanıq ismi, ondan da yanıqlı sifəti törəyib. M.Cümə yazır: Bir su ver yanıqlıya... Sözün yanğılı forması da var, yana-yana mənasını əks etdirir.

2. Bu söz Tovuzda bir kəndin adıdır. Xınna dərəsində yerləşir. Z.Xasiyev doğru yazır ki, Xınna sözü hun sözünün təhrif olunmuş formasıdır. Yanıqlı isə, çox güman ki, arabanı kəşf etmiş qınıq (qayığ) tayfasının adı ilə bağlıdır, söz əvvəl qanıqlı kimi olub, sonra Yanıqlı şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yanılmaq

-ıl feilin qayıdış növ şəkilçisidir. Deməli, yan kökü feil olub. Yanlış sözü də bununla kökdaşdır. Qədim mənbələrdə həm yanılmaq, həm də yanlış sözləri “sağır nun”la yazılıb. Bir yozum da mümkündür: söz yan (yan tərəf) kəlməsi ilə bağ­lıdır, yanılmaq fikrin yana getməsi (səhv etmək) deməkdir. Onda ya-n-i-il-maq quruluşu məqbul sayılmalıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)