Etimologiya lüğəti

yolda-izdə

Sinonimlər birləşməsidir. İz sözünün “yol” mənası mənbələrdə qeydə alınıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yolğuc

“Qısğac” (kəlbətin), “yonğac” (rəndə), “burğac” (şurup) sözləri ilə yolğuc (indi ülgüc kimi işlədilir) sözləri struktur baxımından eyni olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yolux

1. Bəzi türk dillərində (məs. Qaqauz dilində) ruscaya заражаться kimi tərcü­mə olunub, ehtimal ki, il kökündən yaranıb (ilişmək kəlməsini yada salın). Mən­bə­­lərdə yoluxmaq və yoğurmaq sözləri sinonim kimi işlədilib. Bu baxımdan xəstəliyin yoluxması mikrobun bir şəxsdən digərinə keçməsi (qarışması) kimi də yozula bilər. İkinci bir yolux sözü də var və “baş çəkmək”, “görüşmək” anlamında işlədilir. Bu, yoxlamaq kəlməsinin dəyişmiş formasıdır (bu sözlər, yəni baş çəkmək və yoluxmaq) indi də sinonim kimi işlədilir).

2. Mənbələrdə yuquc sözü var və yo­lux­ma mənasında işlədilib. Söz bunun dəyişmiş forması da ola bilər. Başqa yozum da mümkündür: yol (yel) sözü sürətlə getmək anlamını da bildirir. Yoluxmaq “su­rətlə yayılmaq” kimi də başa düşülə bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yoluq

Yüli (бритъ), yülikü (ülgüc), yülük (бритый) sözləri qohumdur. Filankəs yo­lu­ğun biridir deyirlər. Yoluq sözü qırxmaq sözü ilə semantik yaxınlığa malikdir, ül­güc sözü yolğuc kəlməsinin dəyişilmiş formasıdır. Deməli, yolmaq və qırxmaq arasında qohumluq var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yonacaq

Nalbənd alətidir, “qıracaq” da deyirlər (atın dırnağı yonurlar). Yonmaq sözündən əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yonqar

Feildən düzəlmiş isimdir, yonmaq feili ilə bağlıdır. Rəndənin yonduğu qırıntılara deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yonmaq

Lələk, tük, qıl mənalarını əks etdirən yük sözü olub. Yolmaq, qırxmaq yerinə yunlamaq işlədilib. Güman ki, yun sözü yonmaqla bağlıdır, “çıxarılan his­sə” de­məkdir). Yonmaq və yolmaq kökdaş sözlərdir. Başı qırxmaq elə saçı yol­maq deməkdir (ülgüc də yolğuc olub), ağacı yonmaq da elə “qırxmaq” kimi bir şeydir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yontala

Yonmaq feilindən düzəlib. Yon-ta “azca yonmaq” deməkdir. Ondan eşələ qəlibi üzrə yontala əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yontalamaq

Sözün kökü yonmaq feili ilə bağlıdır. Səpələmək qəlibi üzrə in­ten­sivlik bildirən -ala şəkilçisinin köməyi ilə yon(t)ala sözü əmələ gəlib. t sa­mitinin rolu, mahiyyəti qaranlıq qalır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yorğa

Atın həm qabaq, həm də dal ayaqlarını soldan eyni zamanda atmaqla olan yeriş növüdür. Növbə ilə sonra sağ ayaqlar işə düşür. Yerimək sözü ilə kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yorğan

Yörgə feilindən əmələ gəlib. “Yörgə”nin mənası bürünmək, bələnmək (yür­gək) demək olub. Beşiyə “yüyürük” deyirik və hərəkətlərlə (yerimək, yellən­mək) bağlıdır. Yürgək isə uşağı bürümək üçün olan şeydir, bələkdir. Bunlar eyni söz­dən törəməyib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yorğun-arğın

Qaqauz dilində arğın sözü “zəif” mənasında işlədilir. Arqımaa feili isə arıqlamaq kimi açıqlanıb. Deməli, arıq və arğın sözləri eyni kökdən əmələ gə­lib. Bizdə aşıq adlanan sümük (aşıq-aşıq oyunun yada salın) qaqauzlarda arşıq kimi işlədilir. Görünür, o da arğın kəlməsi ilə eyni kökə malikdir, “arıq (ətsiz)” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yormaq

Yerimək kəlməsi ilə qohumdur. Canlı varlıqlar çox yeridikdə, hərəkət et­dikdə yorulur. Deməli, yorulmaq yeriməyin (hərəkətin) nəticəsi ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yortmaq

Yırtmaq sözünün dəyişilmiş formasıdır (bağırmaq və böyürmək, çağır­maq, çığırmaq tipli sözlərin qəlibi üzrə əmələ gəlib). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

yosma

Bu alınma sözdür, bizdə oynaq kəlməsi işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)