Etimologiya lüğəti

xəmir

Ərəbcədir, “maya qatılmış, acıdılmış” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xəncər

Alınma sözdür, ədəbiyyatda onu bəziləri ərəb, bəziləri isə fars mənşəli he­sab edirlər, hər iki dildə işlədilir, amma ərəbdənmi farsa, yoxsa farsdanmı ərəbə keçdiyini müəyyən etmək çətindir. Azərbaycan dilinə isə bu iki dilin hansın­dan keçdiyi məlum deyil. Məncə, söz fars mənşəlidir, çünki farslarda xanc sözü var və “yara” deməkdir. Xəncər ağır yara vurmaq vasitəsidir. Bizdə onun yerinə, böktə sözü işlədilib ki, bu da balta kəlməsi ilə qohumdur. Etimoloji mənası “böl­mək”, “parçalamaq” kimi başa düşülə bilər. Hər iki söz zərbə vasitəsi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xəndan

Farsca xəndidən (gülmək) məsdəri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xəndək

Ərəbcə “çala” deməkdir (əsli: xəndəq), səngər rolunu oynayan qazılmış yerə deyiblər. Peyğəmbərin vaxtında olan Xəndək müharibəsi məşhurdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xəngəl

Farsca xanə sözü ilə qohumdur. Düzbucaqlı (xana) şəklində doğranır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xərclik

Kökü (xərc) ərəb mənşəlidir, məxaric, ixrac, məxrəc kimi sözlərlə eyni kökə malikdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xərçəng

Bu xəstəliyə bizdə “yenəc” deyiblər, yenmək sözündəndir. Xərçəng alınma sözdür, xəstəlik adı kimi məlum heyvanla zahiri oxşarlıq əsas götürülüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xərək

Yeri şumlayanda, şumu suvaranda arada çiy qalmış yerə el arasında xərək deyirlər. Fin dilində xor sözü var və “adacıq” mənasında işlədilir. Xərək həmin sözlə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xəritə

Latınca olan karta sözünün dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xəsil

Ərəbcə qəsil (mal yemi üçün yetişməmiş biçilən və yem üçün nəzərdə tu­tulan) sözünün dəyişilmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Xəsrəddin

Ərəbcə “dinə xəsarət verən” (xəsər-əd-din) deməkdir. Nəsrəddin isə “dinə kömək edən”dir (nəsir: “kömək edən” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Xəstə

Farsca xəstən (yorulmaq, yaralanmaq) məsdəri ilə eyni kökə malikdir. Bizdə xəstə əvəzinə, ağrığ sözü işlədilib və ağrımaq feilindən əmələ gəlib. İndi ağrığ sözü ağrı şəklində formalaşıb (ad - feil omonimdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Xəzər

Qədim ruslarda bu dənizin adına “Xвалиськое море” deyiblər. Dərbənd də­nizi, Quzğun gölü, Həştərxan dənizi, Göygöz dəniz və s. adlarla da tanınıb. Alim­lərin fikrincə, Xəzər sözü Kaspi sözünün dəyişmiş formasıdır. Kaspi isə Qafqaz dağlarının adındakı Qaf hissəsi ilə eyni söz olub. Belə hesab edirəm ki, Xəzər dənizinin adını Xəzər tayfası ilə bağlayan alimlər (Rza Nur və b.) haqlıdırlar. Xəzərlər isə türk tayfalarından olublar. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xəzinə

Ərəbcədən alınma sözdür, bizdə onun yerinə ağı (ağıl )sözü işlədilib. Qiymətdə ağır ifadəsi də xəzinə ilə bağlıdır. Xəzinədar yerinə, ağıçı işlətmişik. Ehtimal olunur ki, “qorunan, saxlanılan” mənalarını verən ağıl (məsələn, qoyun-quzu ağılı) mənasını verən sözlə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

xıdır

1. Xızır peyğəmbərin adıdır. “Qızmaq” (od) anlamı ilə bağlıdır.

2. Kiçik çillənin son həftəsinə deyilir. Bu dövr həm də Xıdır (Xızır, İlyas) Nəbi bayramı adlanır. Bu, yazın gəlməsi ilə bağlı keçirilən mərasimdir. Sözün xız(xıd) hissəsi ulduz kəlməsindəki “duz”la bağlıdır, “od” anlamını verir, -ər isə “kişi” deməkdir (xıd-ır “od kişisi” kimi başa düşülə bilər). Səbəbi isə odur ki, Xıdır peyğəmbər kiçik çillənin sonunda yazı (istiliyi) gətirirmiş. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)