Etimologiya lüğəti

totu

Tuti sözünün dəyişilmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tovlamaq

1. Ədəbi dilimizdə 2 əsas mənası var:

1.1 “Hərəkət etdirmək”. 

1.2 “dilə tut­maq, aldatmaq”. Dialektlərdə (Qazax, Şamaxı..) sözün “eşmək”, “burmaq” mə­na­sı da var. Mənbələrdə “мешалка” anlamını verən tuğlavıc “вертеть” mə­nasında işlədilən tuqlandırqa sözləri vardır. Deməli, sözün hərəkət və eşməklə bağlı mənaları, əslində, dolamaq kəlməsi ilə əlaqədardır. Dolamaq təhrif nəticəsində tovlamaq şəklinə düşüb. Mənbələrdə “yalan”, “hiylə” mənasını verən tev sözü də qeydə alınıb, tovlamaq (əsli: tevləmək) sözü “hiylə yolu ilə qarşıdakını özünə tabe etmək” deməkdir.

2. Ərəb dilində tov sözü var, “könüllü hərəkət” deməkdir, tovlamaq işi könüllü görmə­yə cəlb etmək kimi də anlaşıla bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Tovuz (quş)

Bəzi alimlər bunu ərəb mənşəli hesab edir və mənasının “tünd-göy” demək olduğunu açıqlayırlar. Mənbələrdə sözün altundonquş (tonquş) forması da var: “bəzəkli quş” mənasını verir. Mən ikincini düzgün hesab edirəm. Tovuz rayonunun adı isə oğuz sözü ilə bağlıdır, quşla əlaqəsi yoxdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

toy

Çox vaxt doymaq feili ilə əlaqələndirirlər (sinonimi: düyün). Zənn edirəm ki, göy (kürəkən) kəlməsi ilə qohumdur: quda və göy qohum sözlərdir. Quda qut sözü ilə bağlıdır, “xoşbəxtlik” deməkdir (evə gəlin gətirmək, kəbin kəsdirmək, toy eləmək xoşbəxtlik hesab edilir). Toy da xoşbəxtlik məclisi kimi başa düşülə bilər (onun antoniminin vay olması da bunu sübut edir). Bəzi türk dillərində toy yerinə quda işlədilir. Maraqlıdır ki, rus dilində də свадьба və сватовствo (qudalıq) kəlmələri eyni kökə malikdir (rusca сват, свой və свояк eyni kökə malikdir). Düyün yalnız evlənmə məclisi ilə əlaqədardır, tərəfləri bir-biri ilə bağlayır (düyləyir), toy isə hər cür şadlıq məclisidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

toy tutmaq

“Aldatma, hiylə” mənasında tev sözü olub, Toy tutmaq “intiqam üçün bütün mövcud üsulları tətbiq etmək” deməkdir. Gəliş gəlmək və toy tutmaq ifadə­ləri mənaca çox yaxındır. Buradakı toy sözünün свадьба ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

toz

Tatar dilində tozırqa sözü var və “köhnəlmiş” deməkdir. Toz bizdə isim kimi işlənir. Tozumaq şəklində feil yerində də çıxış edir. Bəzi dillərdə toz həm də feildir. Toz sözünün qədim mənası elə “köhnə” deməkdir (köhnələn şeylər çürüyür və toza çevrilir). Köhnə isə alınma sözdür. Doğma toz kəlməsi ilə alınma köhnə sözü arasındakı mübarizə tozun öz mənasının dəyişməsinə gətirib çıxarmışdır. “Qutadqu Bilik” də bu söz toğ kimi işlədilib. Bəlkə də, “doğramaq”, “əzmək” sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tozanaq

Kökü toz kəlməsidir. Bəs -anaq nədir? Dilimizdə feillərə qoşulan -anaq² şəkilçisi var (döy-ənək, boğ-anaq...), amma isimlərə belə bir şəkilçi qoşulmur. Bəs tozanaq necə əmələ gəlib? “Солить” mənasında duza, “пылить” anlamında toza feilləri olub. -anaq² şəkilçisi toz isminə yox, toza feilinə artırılıb, yanaşı gələn iki a saitinin biri ixtisar edilib və toz-a-anaq sözü toz-anaq şəklini kəsb edib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

törpü

Törp feili olub, ondan törpü (напильник) əmələ gəlib. İridişli yeyə növüdür, ən çox ağacı hamarlamaq üçün işlədilir. Qədim forması feil olub, isim kimi isə törpük şəklində də işlədilib. Dişli, çıxıntılı deməkdir. Görünür, dırmıq, daraq kimi sözlərlə eyni kökə malikdir. Tora variantı da olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tövlə

Türkmən dilində döle şəklində işlədilir. Damazlıq (əsli: damızlıq) sözü qabaq­lar tövlədə saxlanılan, döl vaxtı örüşə buraxılmayan (xüsusi bəslənilən) hey­van­larla bağlı işlədilib. Həm tövlə, həm də damazlıq (dam, ev) sözləri bilavasitə döllə bağlıdır. Döl heyvanı tövlədə (damda) bəsləndiyi üçün tövlə “döl evi” deməkdir. Bu sözü alınma söz hesab edənlər də var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tövşümək

“Səs salmaq” mənasını verən töv (tov) sözümüz olub (dovşan qaçanda çox tövşüyür, səs salır), tövşümək həmin töv (tov) zəminində əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tros

Fransızca “eşilmiş” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tualet

Fransızcadır, “səliqə-sahman”, “geyim”, “ayaqyolu” və s. mənalarda işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tuba

Tubi kimi də işlədilir. Cənnətdə bitmiş bir ağacdır. Poeziyada “gözəl” mə­na­sın­da işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tufan

Çin dilindən keçib, əsli tayfun kimi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

tufana

Aşıq Ələsgərdə oxuyuruq: “Hər kim dostdan dosta qandırsa yaman, Tufanasın Kərəm kanı dağıtsın”. Tufana tifaq kəlməsinin dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)