Etimologiya lüğəti

süzülmək

Qərb dialektlərində pencəyin qolu süzülüb tipli cümlələr işlədilir. Sözün əsli süzülmək deyil, üzülməkdir.Üzmək feili mənbələrdə “рвать”, “отрывать” kimi açıqlanıb. Deməli, paltarın süzülməsi (üzülməsi) “sapın qırılması” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sabotaj

XIX əsrdə sənaye inqilabı nəticəsində Qərbi Avropanın hər yerində zavod və fabriklərin meydana gəlməsi ilə bərabər, yeni məzlumlar sinfi – proletariat (və ya fəhlə sinfi) yarandı. Ədalətsizliklər qarşısında onlar doğrudanmı aciz idilər? Əgər işlərini buraxsalar, sadəcə, acından ölərdilər. Əgər fabrikin işini dayandırmış olsalar (yəni tətil etsələr), onda hökumət maşını var qüvvəsi ilə onları əzərdi.

Zavodun işini bilərəkdən ləngitmək, maşın və mexanizmləri bilərəkdən sındırmaq, həmçinin hazır məhsula qəsdən zərər vurmaq – bax bu, başqa bir məsələ idi. Bu vəziyyətdə konkret adamı təqsirləndirmək mümkün deyildi. Bu cür qərəzli diqqətsizlik və ya bacarıqsızlıq sabotaj adlanırdı.

Bu söz fransız kəndlilərinin geyindikləri taxta ayaqqabıların adından yaranmışdı. Bu ayaqqabılar sabo adlanırdı. Deyirdilər ki, guya fəhlələr taxta ayaqqabılarını birbaşa dəzgahın içinə ataraq onu sıradan çıxarırmışlar.

“Sabotaj” sözü dəmiryolçuların 1912-ci ildə baş vermiş tətilləri zamanı məşhurlaşdı. Fəhlələr qəsdən dəmiryol relslərinin altına düzülən ağac şpalları (onlar da sabo adlanırdı) doğrayaraq yolları sıradan çıxarırdılar. “Sabotaj” sözü dəzgah, eləcə də avadanlıqların qəsdən sıradan çıxarılmasına işarə edən daha ciddi hadisələrdən danışılarkən işlədilməyə başlandı. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

sardonik

Sahəsinə görə yalnız Siciliyadan geri qalan Sardiniya Aralıq dənizinin ikinci böyük adasıdır. Ancaq Siciliyanın zəngin tarixə malik olmasına rəğmən Sardiniyanın keçmişi haqda biz, demək olar ki, heç nə bilmirik. Bircə bu adanın dəfələrlə əldən-ələ, Karfagendən Romaya, sonra vandallara, Bizansa, ərəblərə və ispanlara keçməsi barədə məlumatımız var. Buna onu əlavə edə bilərik ki, 1859-cu ildə İtaliyanın birliyi uğrunda hərəkat məhz buradan başlandı. Sardiniya birləşmə uğrunda mübarizə illərində şöhrət qazandı.

Bununla belə, ingilis dilində bu adanı xatırladan iki söz var. Əvvəllər ancaq Sardiniya sahillərində ovlandığından siyənək fəsiləsindən olan xırda balıq sardina adlanır.

Üstəlik, qocalar Sardiniyada zəhərli bitkinin mövcudluğundan danışırdılar. Bu bitki ilə təmas insanda üz əzələlərinin yığılaraq dodaqları dartmasına gətirib çıxarır, bu isə, öz növbəsində, həmin adamın sanki əcaib bir ifadə ilə gülümsədiyi təəssüratı oyadır. O vaxtdan acı, istehzalı gülüş, həmçinin nifrət və rişxəndlə dolu üz ifadələri sardonik adlandırılır. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

sarı mətbuat

XIX əsrin sonunda qəzetlər ictimaiyyəti məlumatlandıran yeganə informasiya vasitəsi idi. Qəzetlər bir-biri ilə mübarizədə mümkün bütün vasitələrdən istifadə edirdi.

90-cı illərin sonunda diqqəti cəlb etməyin yeni, daha səmərəli üsulu tapıldı. Rəngli başlıqlar peyda oldu.

1896-cı ildə Nyu-Yorkun “Uorld” qəzeti hər gün birinci səhifəsində rəssam Riçard F.Autkolt tərəfindən çəkilən komikslər çap etməyə başladı. Bu komikslərin qəhrəmanının paltarı açıq-sarı rəngdə olduğundan komikslər “Sarı oğlan” adını qazandı. Qəzetin tirajı xeyli artdı.

“Nyu-York cornal”ın sahibi Uilyam Rendolf Hörst də qəzetinin tirajını artırmaqda qərarlı idi. O, jurnalın rəngli əlavəsini yaradaraq Autkoltu öz tərəfinə çəkdi. “Uorld” buna cavab olaraq “Sarı oğlan”ı çap eləməkdə davam edirdi.

Bundan sonra hər iki “sarı” mətbuat orqanının rəqabəti ağlagəlməz üsullarla aparılırdı. Məhz həmin günlərdə Kuba uğrunda İspaniya ilə münaqişə başladı. Hörst tirajı artırmaq məqsədilə bilərəkdən ictimaiyyəti narahat edən, eləcə də qıcıqlandıran xəbərlər dərc edirdi. Bununla da 1898-ci ildə kiçik, amma lazımsız və mənfur olan müharibənin başlamasına yardımçı oldu. Nəticədə gəlir əldə etmək naminə yalan-doğru, istənilən, hətta ən qəddar sensasiyalı xəbəri istifadə edən qəzetlər “sarı mətbuat” adlandırılmağa başlandı. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

satrap və nüvvab

XIX əsrə qədər nəqliyyat və rabitə vasitələri zəif inkişaf etdiyindən iri imperiyaları idarə etmək olduqca çətin idi. Buna görə də hökmdar əyalətlərə etibarlı adam təyin edərək ona az qala özününkü qədər səlahiyyət verməli olurdu. Ancaq əlində geniş hakimiyyət, özünün də mərkəzdən uzaq olan birisinin axıra qədər sədaqətini qoruyub saxlayacağı şübhə doğururdu. Canişin öz hökmdarına sadiq qaldığı halda belə, əhalinin hesabına varlanmağa cəhd edirdi. Qədim İranda belələri özlərini satrap (çar hakimiyyətinin keşiyində duranlar) adlandırırdılar. Yunan tarixində Kiçik Asiya satrapları ilə yunan hökmdarları arasındakı münasibətlərə geniş yer verildiyindən “satrap” ağanın yoxluğunda əlinə keçən hakimiyyətlə hamıya qan udduran və zalıma çevrilən nökərə deyilməyə başlandı.

Hindistanda moğolların hakim olduqları dövrdə belə canişinləri “navax” adlandırırdılar. Onlar əllərindəki hakimiyyətdən ancaq şəxsi məqsədləri və varlanmaq üçün istifadə edirdilər. XVIII əsrdə “Ost-Hind” şirkəti Hindistandakı mövqeyini möhkəmləndirdikdən sonra orada çalışan məmurlar o dərəcədə varlandılar ki, onları nüvvablarla (“navax” sözünün təhrif olunmuş şəkli) müqayisə etmək olardı.

Zamanla bu söz işgüzarlığı nəticəsində olduqca varlanan və bunun nəticəsində nüfuz qazanan istənilən adama münasibətdə işlədilməyə başlandı. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

Sem dayı

ABŞ ilə Kanada arasında 1812-ci ildə baş verən müharibəsi zamanı  Nyu-York ştatının şimalında dayanan qoşun üçün əti Troy şəhərindən keçməklə gətirirdilər. Oranın müfəttişi hamının sevgi ilə Sem dayı adlandırdığı Semuel Uilson idi.

Uilson üzərinə US (yəni Birləşmiş Ştatlar) yazılan, bununla da hökumətin mülkiyyətində olduğu bilinən iri yük yeşiklərinə cavabdehlik daşıdığından hamının ağzına düşmüşdü ki, bu iki hərf Sem dayı (Uncle Sam) deməkdir.

Həmin ifadəyə hamı elə öyrəşmişdi ki, 1813-cü ildə “Nyu-York post” qəzetinin redaksiya məqaləsində Birləşmiş Ştatlar Sem dayı adlandırılmışdı. Bu ifadə hələ də işlənir və biz Sem dayının kim olduğunu bilir, hətta sifətdən belə tanıyırıq. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

senator

Qədim zamanlarda qəbilə başçısı məsləhət almaq üçün qəbilənin ən qocaman üzvlərinə müraciət edərdi. Bu da olduqca təbii idi, çünki onlar daha təcrübəli və daha müdrik idilər. İngilislər yaşlı insanların belə yığıncaqlarını ağsaqqallar şurası adlandırırlar.

Yunan sözü olan “presbus” yaşlı adam mənasını verir və kilsələrin yarandığı ilk vaxtlarda ağsaqqalları presviter adlandırırdılar. Protestant kilsəsinin ağsaqqallar başçılıq etdiyi müasir məzhəblərindən biri presviterian adlanır.

Romalıların da müdrik məsləhətləri ilə dövləti idarə etməkdə hökmdarlara yardım edən ağsaqqallar şurası var idi. Latın dilində yaşlı adama “senex” deyildiyindən ağsaqqallar şurasını senat, onun üzvlərini isə senator adlandırmağa başladılar.

Uzun illər ərzində Romanın qazandığı müvəffəqiyyətlər və iqtidardakı şuranın dövləti uğurla idarə etməsi nəticəsində ən populyar söz “senat” idi. O vaxtdan bu yana dünyada çox senatlar olub (indi də var). Roma senatından sonra ən məşhuru ABŞ senatıdır. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

sendviç

İngiltərənin ən uzaq cənub-şərq sahillərində Sendviç şəhəri yerləşir. Vaxtilə bura vacib ticarət limanı və hərbi-dəniz bazası olub, amma XVI əsrdə limanı bütünlüklə lil basıb.

1660-cı ildə Edvard Monteqyu ilk Sendviç qrafı olur. Bu titulu ona II Karl sürgündən qayıda bilməsi üçün krala göstərdiyi yardımın əvəzi olaraq verir.

Dördüncü Sendviç qrafı Con Monteqyu bu nəslin ən tanınmış nümayəndəsi idi. 1749–82-ci illərdə o, admirallığın birinci lordu olmuşdu. Dəniz yürüşləri daim onu maraqlandırmış və kapitan Ceyms Kuka bu işdə yardım etmişdi. 1778-ci ildə Kuk Sakit okeanda silsilə adalar kəşf edəndə onları Sendviç adaları adlandırmışdı. Düzdür, sonralar adalara əvvəlki adları qaytarılmış və yenidən Havay adaları deyilməyə başlamışdır.

Sendviç qrafı olduqca pozğun həyat sürür və qumar oynamağı çox sevirmiş. 1762-ci ildə, günlərin birində o, qumar stolu arxasında durmadan 24 saat oturaraq hətta normal qidalanmaq üçün belə özünü oyundan ayıra bilmirmiş. Mədəsi boş qalmasın deyə qraf qulluqçulara arasına soyuq ət tikələri qoyulmuş bir neçə dilim qızardılmış çörək gətirməyi əmr edir. O vaxtdan arasında ət və ya hər hansı başqa bir ərzaq məhsulu olan iki dilim çörəyə sendviç deyilir. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

senzor

İdarəetmənin ən əsas elementlərindən biri vergi yığımıdır: o, səmərəli və mümkün qədər ədalətli olmalıdır. Pullar dövlətin (və onu idarə edənlərin) mövcudluğunu qoruyub saxlaya bilməsi üçün lazımdır.

E.ə. 443-cü ildə hələ də kiçik bir şəhəri və onun ətraf ərazilərini idarə edən romalılar vergi yığımına nəzarət eləmək üçün xüsusi bir məmur təyin etdilər. Latın sözü vergi toplamağa “censere” deyirdilər, bu səbəbdən də həmin məmuru senzor adlandırmağa başladılar.

Vergi məbləğinin məntiqə uyğun və əsaslandırılmış olması üçün informasiya lazım idi. Senzor özünə lazım olan məlumatları toplayarkən insanlarla tanış olur və belə bir qənaətə gəlir ki, onların səciyyəvi davranışlarını öyrənib, sonra bu davranışdan yayınma hallarını üzə çıxarmaq daha asandır. Buna görə də mənəviyyatı qəbul olunmuş qaydalardan kənara çıxmağa qoymayaraq qorumaq onun vəzifəsinə çevrildi. Senzorun əxlaqsız vətəndaşın ictimai statusunu azaltmaq, hətta onu vətəndaşlıqdan məhrum etmək hüququ var idi.

Bu səbəbdən də insanların davranışına, həmçinin incəsənət və ədəbiyyat nümunələrinə əxlaq nöqteyi-nəzərindən qiymət verən, bu zaman onları qınayaraq dəyişikliklərə məcbur etmək hüququ olan adama senzor deyilir. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

səlib yürüşü

1095-ci ildə bütün xristian dünyası qaynayırdı. Səlcuq türkləri Qərbi Asiyaya yürüşə başlamışdılar. Onlar Yerusəlimi (Qüdsü) misirlilərin əlindən almışdılar. Xristian zəvvarlar üçün oranı ziyarət etmək çətinləşmiş və təhlükəli olmuşdu.

Konstantinopolda (İstanbul) hökmranlıq edən Bizans imperatoru indi Qərbdən yardım istəyirdi. O zamanlar Roma papası II Urban idi. Noyabr ayında o, Klermon şəhərində din xadimlərinin şurasını çağırır. Toplantıya Fransa zadəganları da gəlirlər.

Öz nitqində Urban döyüşçüləri Yerusəlimi türklərin əlindən almağa səsləyir. Yığışanlar onun çağırışına səs verir, müqəddəs müharibədə iştirak edəcəkləri barədə bir-bir and içirlər. Urban onların hər birinə bu andın rəmzi olaraq paltarlarına tikmək üçün xaç paylayır.

Xristianlıq ideyaları və rəmzləri uğrunda müsəlmanlarla böyük döyüş təcrübəsinə malik olan ispanlar bu yürüşləri “crorada”, yəni xaç adlandırırdılar. Bu söz ispan dilindən digər dillərə keçmiş və səlib yürüşü (xaç yürüşü) kimi işlənməyə başlamışdı.

İki əsr ərzində Qərb cəngavərləri vaxtaşırı türklərə qarşı yürüşlərə yola düşüblər. Demək lazımdır ki, səlib yürüşləri öz məqsədinə çata bilmədi. O vaxtdan şər qüvvələrə qarşı istənilən idealist döyüş səlib yürüşü adlandırılır. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

Sibir sürgünü

1580-ci ildə, IV İvanın (Qroznı) hakimiyyəti dövründə rus macəraaxtaranı Yermak Timofeyeviç Uralı keçərək sonralar Sibir adlandırılacaq əraziləri qəsb etdi. O bunu dəri ticarəti ilə məşğul olan varlı Stroqanovlar ailəsinin pulu ilə həyata keçirdi. Sonralar səyyahlar şərqə doğru daha da irəlilədilər və yeni torpaqların hamısına Sibir deyilməyə başlandı. Yüz ildən bir az çox müddət ərzində Rusiya Sakit okean sahillərinə gəlib çıxdı. Ərazisinin çox hissəsini əbədi buzlaqlar təşkil edən Sibir qərbdən şərqə 6400 km. uzanır.

Hakimiyyəti dövründə Rusiyanı Sakit okean sahillərinədək genişləndirən I Pyotr caniləri edam etməkdənsə Sibirə sürgünə göndərməyin daha faydalı olduğunu düşünürdü. Onlar həmin torpaqlarda məskunlaşmaqla oraları inkişaf etdirə və beləliklə də, xeyir verə bilərdilər. İlk siyasi məhbuslar Sibirə 1710-cu ildə sürgün edildilər. Sonralar digər rus çarları da siyasi sürgünlər siyasətini davam etdirdilər və XIX əsrdə artıq hər il 18 000 adam Sibirə sürgün olunurdu.

Bu gün insanın cəza məqsədilə ölkənin mərkəzindən uzaqlaşdırılması Sibir sürgünü adlandırılır. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

siklopik tikililər

Qədim mədəniyyətlər inkişaflarının müəyyən səviyyəsinə çatdıqda nəhəng tikililər ucaltmağa başlayırdılar. Bu zaman müasir inşaat materiallarının mövcud olmamasına baxmayaraq, həmişə daşdan istifadə olunurdu. Emal edilmiş qaya parçaları nə qədər iri olurdusa, qədim insanların gözündə öz əməklərinin nəticəsi bir o qədər zəhmli görünürdü.

Belə ki, qədim misirlilər nəhəng ehramları hələ e.ə. 1200-cü ildə ucaltmışdılar. Min illər sonra Mikenadan olan yunanlar şəhərlərinin ətrafında qalın divarlar tikmiş, Britaniya adalarının sakinləri isə Stoun­hençdə şaquli şəkildə dik qoyulmuş iri qaya parçalarından tikili inşa etmişdilər.

Mədəniyyətlərdən birinin çökməsi, digərinin isə tədricən ayağa qalxması ilə belə tikililərin yaranma səbəbləri, həmçinin onları ucaldan insanların adları yaddan çıxırdı. Belə ki, qədim yunanların qədim Mikena və onun sakinləri haqda çox az məlumatları var idi. Belə hesab edilirdi ki, bu möhtəşəm şəhərin divarlarını ilk inşa edən nəhəng təpəgöz siklop olub. Bu səbəbdən də yonularaq bir-birinə uyğunlaşdırılmış qaya parçalarından ibarət istənilən tikiliyə siklopik deyilir. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

siluet

XVIII əsrdə Fransa müflisliyin astanasında dayanmışdı. Ölkə son vaxtlar elə hey müharibələr aparır, üstəlik, kral sarayının saxlanılması da baha başa gəlirdi. İş orasında idi ki, saray əyanları külli miqdarda pul (təqaüd) alır, amma vergi ödəmirdilər. Verginin bütün ağırlığı kəndlilərin boynuna düşürdü.

1759-cu ildə, XV Lüdovikin hakimiyyəti dövründə maliyyə nazirlərindən biri vergi sistemində islahatlar aparıb saray xərcləri və zadəganların təqaüdlərini azaldaraq qənaət etmək niyyətinə düşdü. Zadəgan sinfi onu lağa qoyub xəsis adlandırmağa başladı (hərçənd o zamanlar Fransanın məhz belə islahata ehtiyacı vardı).

Yeri gəlmişkən, həmin maliyyə nazirinin hobbisi var idi. O, boş vaxtlarında kağızdan insan fiqurları kəsməyi xoşlayırdı. Zadəganlar istehza ilə bu işin əsl xəsislər üçün olduğunu söyləməyə başladılar. O vaxtdan bu cür insan cizgiləri, əsasən də, insan sifətinin yandan görünüşü siluet adını qazandı, çünki həmim nazirin adı Etyen de Siluet idi. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

sinik

Təxminən e.ə. 400-cü ildə Antisfen adlı yunan filosofu həyatı ləyaqətlə yaşamağın var-dövlət içində yaşamaqdan üstün olduğunu, sərvət və cah-calalın insanın mənəviyyatını pozduğunu və bu səbəbdən də kasıb olmağın zəngin olmaqdan yaxşı olduğunu elan etdi.

Onun şagirdlərindən biri Diogen olmuşdu. O, Antisfenin nəzəriyyəsini mütləqliyə qədər yüksəltmiş və ifrat dərəcəyə çatdırmışdı. Diogen insanların vicdanlı və ləyaqətli olmaları üçün onlara heç bir şəxsi əşya, əmlak lazım olmadığını nümayiş etdirmək məqsədilə tam yoxsulluq içində yaşayırdı. O, cəmiyyətdə mövcud olan ədəb, mərifət davranışlarını riyakarlıq adlandırırdı.

Diogen və onun davamçıları insan həyatını xoş edən hər bir şeyi qınayırdılar. Onları daim deyindikləri, mırıldadıqları üçün köpəklərə bənzədirdilər. Yunan sözü “kunikos” itə bənzəyən demək idi. Latın dilində bu söz çevrilib “cynicus” oldu. Bu səbəbdən də bu insanları sinik (cynics) adlandırırlar.

Bu gün biz yaşadığı dövrün qəbul olunmuş davranış qaydalarına nifrət bəsləyən və bu zaman zahiri tərbiyəlilik, ictimai şərtiliklərin arxasında əyrilik və tamahkarlığın gizləndiyini hesab edən adamı sinik adlandırırıq. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)

sionizm

İsaiyanın hakimiyyəti dövründə (e.ə. 638–609-cu illər) bütün siyasi və dini hakimiyyət Yerusəlimdə (Qüds) cəmləşmişdi. E.ə. 586-cı ildə Navuxodonosor İudeya çarlığını darmadağın etdikdən və Yerusəlim xarabalığa çevrildikdən sonra belə, Babilistanda sürgündə olan yəhudilərin fikri yenə də itirdikləri müstəqilliklərinin rəmzi olan Yerusəlimdə, onun məbədində idi.

E.ə. 538-ci ildə Əhəməni şahı II Kir Babilistanı işğal etdikdən sonra yəhudilərə Yerusəlimə qayıdaraq məbədlərini bərpa etməyə icazə verdi. Onlar elə də etdilər. İkinci məbəd 70-ci illərdə romalılar tərəfindən məhv edilənə qədər yəhudi dininin və bütün yəhudilərin ümidlərinin mərkəzi olaraq qaldı. Bundan sonra yenidən torpaqlarından didərgin düşmüş yəhudilər, hər şeyə rəğmən, onlar üçün uzaq məqsəd, ümid və arzu olan Yerusəlimi də, məbədi də unutmadılar.

Məbəd Sion dağı üzərində ucaldığından yəhudi çarlığının poetik adı da Sion oldu. 1896-cı ildə əsası Avstriya-Macarıstandan olan yəhudi Teodor Hersl tərəfindən qoyulmuş və məqsədi yəhudiləri Yerusəlimə qaytarmaq olan müasir hərəkat sionizm adlanır. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)