Etimologiya lüğəti

sağmaq

Dilimizdəki sığamaq feili rusca “проводить рукой” kimi açıqlanır. Heyvanı sağanda da əl ilə əmcəklərini sığayırlar. Deməli, sağmaq və sığamaq kökdaş sözlərdir. M.Kaşğarinin “Lüğət”ində bal sağmaq birləşməsi var. Bu da balı sığayıb çıxarmaqla əlaqədardır. Mənbələrdə sağmaq sözü rus dilinə “вынуть”, “высосать” kimi tərcümə edilib. Dilimizdə (dialektlərdə) sıpqarmaq sözü də var (sıpqarmaq “son damlasına qədər içmək”, “boşaltmaq” və s. deməkdir). Mən­bə­lər­də rus dilinə ососать kimi tərcümə olunub. Bu da, çox ehtimal ki, “sağmaq”, “so­rub çıxartmaq” anlamı ilə bağlıdır. Deməli, sağmaq feili “sığayıb, sorub çıxar­maq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sağmal

Mənbələrdə həm də sağlıq (sağımlıq) kimi təsadüf olunur. bəzi dialektlər­də sağmal sözü sağmalı kimi işlədilir. Bir neçə mülahizə söyləmək olar:

1. Söz sağılan mal birləşməsi zəminində yaranıb, sonra sağmal formasına düşüb.

2. Söz “sağmalı” demək olub; sağ feildir, sağma isimdir (dolma qəlibi üzrə yaranıb), -lı həmin isimdən sifət əmələ gətirib (iç-mə-li su birləşməsini iç-mə-mə-li su kimi işlətmək olmur, yəni burada feillik əlaməti yoxdur). Güman etmək olar ki, sağ-ma-lı sözü sifət olub, sonra son sait düşüb, amma şəkilçinin sifət düzəltmək əlaməti özünü saxlaya bilib. Dəyməl göz ifadəsi də həmin qəlib üzrə yaranıb. Deməli, sağmalı inək formasında olan birləşmə sağmal inək şəklini kəsb edib. Özbəklər sağımlıq sözündən istifadə edirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sağrı

“Почва земли” ifadəsini tərcümə edənlər çətinlik çəkirlər. Türk dillərində buna yer sağrısı deyilib. Sağrı ən çox “dəri” mənasında işlədilir, amma burada yerin üz qatı, bitkini qidalandıran hissə nəzərdə tutulur. Sağrı sözü rus dilinə круп kimi tərcümə olunur, heyvanın quyruq tərəfdəki sağ və sol yanlarına, eləcə də həmin yanların dərisinə sağrı deyilir (bu dəridən keyfiyyətli ayaqqabı hazırlanır). Yada salaq: Xan Çoban deyir: Sağrı başmaq suda gəlir, / Apardı sellər Saranı... Belə düşünürəm ki, sözün kökü sağ (salamat, yararlı) kəlməsidir. Sağrı dəridir, özü də ən yararlı hissədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sağsağan

Bir forması da mənbələrdə sağızyeyən kimi yazılıb (sağsağana “çəyirt­kəşquşu” da deyiblər). Deməli, quşun adı saqqızla bağlıdır, “saqqız yeyən” de­mək­dir. Saqqız isə xüsusi ağacdan sızan qətrandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sahil

Ərəbcədir, cəm forması “səvahel”dir (Səbail də bununla bağlı ola bilər). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

saxnaq

“Halqa” deməkdir. Ağacdan olur, ələk və s-nin dəyirmi hissəsidir. Dəmirdən olan (dəhrə üçün və s.) sağanaq və ya halqa adlanır. Saxlamaq feili ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

saxsı

Bu söz mənbələrdə sısıq kimi yazılıb. Görünür, söz “gil” mənasını verən sas is­mi ilə bağlıdır. Keramika da deyirlər, “gil” deməkdir, kirəmid (kərpic növü) də ke­ra­mika ilə bağlıdır, yunan mənşəlidir, farfor isə çin sözüdür, yer adıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

saxta

Farsca saxtən (düzəltmək) məsdərindən əmələ gəlib, təbii olmayan (подделеный) mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sakit

Ərəb mənşəli sözdür. Sükut, sükunət sözləri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

saqqal

Sığamaq feili əsasında yaranıb. Sığal (seyğəl) sözü ilə də əlaqələndirmək mümkündür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

saqqaldaş

Ayrılıqda saqqal sözü də aydındır, -daş şəkilçisi də. İlk baxışda belə görünür ki, saqqaldaş – “saqqalı bir olan” (müqayisə et: sirdaş, boydaş, adaş..) deməkdir. Amma elə deyil. Mənbələrdə söz belə açıqlanıb: həyat təcrübəsi, dünyagörüşü bir olan. Ağsaqqal sözündə də saqqal “həyat təcrübəsi” mənası ilə bağlıdır. Şair yaxşı deyib: Ağsaqqal demərəm hər ağ saqqala, / Ağsaqqal ayrıdır, ağ saqqal ayrı... (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

salaca

Üstündə ölü yuyulan stoldur. Tabuta da deyirlər. Ərəbcədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

salam

Ərəbcə “sülh”, “sağlamlıq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

salat

Rus sözüdür, соль kəlməsi ilə bağlıdır, “duzlanmış” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Salatın

Şah mənasında işlədilən soltan sözünün cəm formasıdır, ərəbcədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)