Etimologiya lüğəti

sabah

Ərəb mənşəlidir, sübh, səbuhi sözləri ilə qohumdur. Bizdə günorta (gecədən sonrakı) kəlməsi işlədilib (müqayisə et: bazar ertəsi). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sabit

Ərəbcədir. Sübut, təsbit, isbat, müsbət sözləri ərəbcə eyni kökə malik olan kəlmələrdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sabun

Yunan mənşəli sözdür. Bizdə onun yerinə açmalı (ehtimal ki, “çirki açan” deməkdir) kəlməsi işlədilib, sonra arxaikləşib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sac

Rus dilindəki жесть sözü ilə kökdaşdır. Жесть isə ruslara türklərdən keçib. Qazaxlarda cez, cağatayda çəs kimi işlədilir. Жесть “sarı mis” demək olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sacayağı

Sac “dəmir” (жесть) deməkdir. Ocaqda dəmir qabların altına qoyulan şeyə sacayağı (üstündəki dəmir qabı saxlayan ayaq) deyiblər. Başqa dillərdə ad üç kəlməsi ilə bağlıdır. Триножка (rus), səpayə (fars) və s. Burada ayaqların sayı əsas götürülüb. Sözün mənşəyi dəmirdən düzəldilmiş ayaq (dayaq) kimi də yo­zula bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

saç

Güman ki, “yayılan” deməkdir: saçma (qırma), saçaq tipli sözlər də buna əsas verir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

saçıq

Dilimizdə açıq-saçıq sözü var, “hər şeyi olduğu kimi bəyan etmək” məna­sında işlədilir. Saçmaq feili “сыпать”, “рассыпать” mənalarında qədim mənbə­lərdə möv­­cud olub. Səpmək, sıçramaq sözləri də həmin saçmaq kəlməsi ilə eyni kökə malikdir. Açıq-saçıq kəlməsi hərfi mənada “açmaq və yaymaq” (səpmək) demək­dir. Qədimdə -ğır şəkilçisi “az qaldı ki, baş versin” mənalı sözlər düzəldib: Su saçğırdı cümləsi “az qaldı ki, suyu sıçratsın” demək olub. Saçğır kəlməsi tədri­cən sıçramaq şəklinə düşüb (səkmək sözü də buradandır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sadalamaq

Güman edirəm ki, ərəb mənşəli səda kəlməsi ilə bağlıdır, say kəlməsi ilə də bağlı ola bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sadat

Seyid sözünün cəmidir, ərəb mənşəlidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sadə

Alınma sözdür (fars mənşəlidir). Bizdə onun əvəzinə, saya sözü olub və dialektlərdə indi də işlədilir. “Qarışığı olmayan” (mürəkkəbin əksi) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sadizm

Fransız sözüdür. D.Sad adlı (1740-1814) erotik romanlar müəllifinin familiyasından götürülüb. “Qəddarlığa güclü meyil” anlamında işlədilir. Qəddarlığı törədən həm də verdiyi əzab-əziyyətdən həzz alır. Sadın yaratdığı obrazların əməlləri ilə bağlı olaraq bu söz geniş yayılıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

saf

Ərəbcədir, bizdə qatqısız (qarışığı olmayan) sözü işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sağanaq

1. Bu əşyaya çəmbər (alınma sözdür) də deyilir. Koma (alaçıq) çubuq­la­rının başını əyərək bir-birinə bağlanmasını bu sözlə əks etdiriblər. Sağanaq hərfi mənada “əyib bağlamaq” deməkdir. Ələkdə, xəlbirdə və s-də də olur. Bütöv ol­duqda (təkərdə şin, dəhrədə halqa..) qurşaq adlanır. Sığamaq, sırımaq, sıxmaq sözləri ilə bağlıdır, “ətrafına dolamaq” deməkdir. Deməli, ələyin sağanağı ifadə­sində sağanaq sözü heç də saxlamaq kəlməsi ilə bağlı deyil.

2. “Qasnağ”ın (əyri, qatlanmış, çənbər) dəyişilmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sağdış

Dilimizdə bəyin sağında oturan dostuna sağdış, solundakına isə soldış deyirlər. Sağ və sol məlumdur; dış isə “kənar”, “çöl” mənalarını verən sözdür (İç Oğuz, Dış Oğuz ifadələrini xatırlayın). Başınadolanmaq ifadəsindəki baş sözü də daş (dış) sözünün təhrif olunmuş formasıdır. Başqa qoşması da daş (dış) sözü ilə bağlıdır. (Əhməddən başqa “Əhməd kənar olmaq şərti ilə” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

sağınc

Sevinc qəlibi üzrə əmələ gəlib, onun sinonimidir. İndi sağ feili müstəqil işlədilmir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)