Etimologiya lüğəti

“qaraçı”

Bu saz havasının 2-ci adı el havasıdır. Qara da “el” deməkdir, sinonim söz­lərdir. Gün də (elim-günüm) “xalq” deməkdir. 1,2 və 4-cü misraları qafiyələnən şeir növünə ölən deyiblər. Xalq mahnısı ifadəsinin əvəzinə, Qara ölən işlədilib. Mü­ğən­niyə ölönçü deyiblər və s. Deməli, qara sözünün bir mənası “xalqdır, eldir”, saz havası da ona görə Qaraçı adlandırılıb; “el havası”, “xalq havası” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaradamar

İndi işlətdiyimiz вена sözünün türkcəsidir, qanı ürəyə aparır. “Böyük (qara sözünün bir mənası böyükdür) damar” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Qaradonlu

400-cü ildə Çiçinin (Günçinin oğlu olub) 9-cu nəslindən olan Balamir ölür və oğlu Ulduz imperator olur. O, 410-cu ildə vəfat edir və yerinə oğlu Qa­ra­don keçir. Qaradonlunun qədim mənası “qarapaltarlı” deməkdir. 415-ci ildə ölür, oğlu Bomçuq (Muncuq) –Atillanın dədəsi –hakimiyyətə keçir. Qaradonlu sözü tarixi baxımdan Ulduz xanın oğlu Qaradonun adı ilə bağlı olaraq yayılmışdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaragül

Qoyun cinsinin adıdır. Rəngi qara olur, gül isə sarı-qızılı qıvırcıqlara deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaragüruh

Sözün birinci hissəsi (qara) rəng bildirmir, “pis” anlamını əks etdirir, güruh isə farsca “qrup” deməkdir. “Pis niyyətli qrup” anlamı həmin kəlmənin əsas mənasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarağat

Dilimizdə qarağat, sarığat, qızılğat sözləri olub, rəngə görə fərqlənən giləmeyvə adlanır. Ğat türk dillərində “giləmeyvə” anlamını verən ən qədim söz­lərdəndir. Ərik, çiyələk və ğat sözləri bütün meyvələri əhatə edib (ərik –çəyirdəkləri, çiyələk –moruq tipli olanları, ğat isə üzü hamar olanları bildirib). Qara sözü ilə bağlı qara mırıt (черемуха), qarabuğda (гречиха), qarayel (qərb yeli), qara sarılıq (xolera) kimi çoxlu sözlər olub. Облепиха yerinə sarığat işlətmişik. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarakəhər

Qara “tünd” deməkdir, kəhər açıqşabalıdı, qarakəhər isə tünd şa­balıdı rəngə deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaraq

Hələ 1107-ci ildə rus dilində карач sözü olub, “nazir” anlamında işlədilib. Uy­ğur dilində həmin söz elə “nazir” deməkdir. Nazir gözlə (nəzər) bağlı olduğu kimi, qaraçı (əslində, qaraqçı) da qaraqla (göz) əlaqədar olub. Qaraq sözünün qədim mənası “göz” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaraqayış

Hodax sözü var və 2 mənada işlədilir:

1. “Cütçü” (xışla yer şumlayan), kotanı dartmaq üçün qoşulmuş birinci boyun öküz (Şamaxıda buna çərkov deyirlər). 

2. İkinci boyun ulaq qaraqayış, üçüncü isə hörük adlanır. Kotanı çək­mək üçün əsas gücü qaraqayış adlanan 2-ci boyun ulaq sərf edir. Qaraqayış sözü də buradandır: “pis, əziyyətli” deməkdir (hərfi mənası “pis qayış”dır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaraqovaq

Ağcaqovaq sözünün əksidir. Qabığı qara olduğundan belə adlanılıb. Ağcaqovağın qabığı gümüşü olur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaralamaq

“Məni yaman qaralamısan” deyirik. Sözün əsli qaraqlamaqdır, yəni “göz altına almaq”, “nəzərdən qaçırmamaq”, “hər addımını izləmək” deməkdir. Qarağ qədimdə göz sözünün əvəzinə işlədilib. Zənn edirəm ki, elə göz (eləcə də görmək) kəlməsi də qaraq sözünün təhrifindən başqa bir şey deyildir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaramal

M.Kaşğaridə ilxı sözü “iri heyvan”, qara ilxı birləşməsi isə rus dilindəki “скот” mənalarında izah olunub. Bizdə qaramal sözünü indi “iribuynuzlu heyvan” kimi açıqlayırlar. Halbuki seyizin buynuzu inəyinkindən uzun olur, amma o, iribuynuzlular sırasına daxil deyil. Əslində qaramal “iribuynuzlu” yox, “iri və buynuzlu” deməkdir (at və s. buynuzsuzlar bura daxil deyil), mənbələrdə qaramal əvəzinə, qaradavar da işlədilib, “iri heyvan” deməkdir (qara sözünün bir mənası ‘iri” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaramat

Qarı (əl) kəlməsi ilə bağlıdır, rus dilinə “пятерня” kimi tərcümə olunub: “əlin barmaqların açılmış vəziyyəti” (qapaz) kimi başa düşülə bilər. Qaramatla­maq feili də var. “Açıq əllə kiminsə arxasınca qarğış etmək”dir (iki açıq əli dir­sək­dən qatlanmış vəziyyətdə qarğış edilən adama tərəf uzatmaqla müşa­yiət olunur). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qarandaş

Qara və daş sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş xalis türk sözüdür. Karandaş formasında rus dilində də işlədilir və rus dilinin təsiri ilə biz də səhvə yol verərək karandaş kimi yazırıq. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaranquş

Sözün əsli fırlanquş, burulanquş kimi olub. Sürətlə və sapma vuraraq uçduğu üçün belə adlanıb. Anadolu türklərində kurlanğuc balıq ifadəsi “qanadlı balıq” mənasında işlədilir. Quş sürətlə uçduğuna görə belə adlanıb, söz карангич şəklində ruslara da keçib. Lastoçka mənşəcə litva sözüdür, etimoloqlar onun mənasının “tez” (быстрый, часто?) demək olduğunu xüsusi olaraq qeyd ediblər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)