Etimologiya lüğəti

Qulaməli

“Əlinin qulu, qulamə” deməkdir, ərəbcədir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qulan

Bu sözün qulun forması da var. Oğul və oğlan sözləri göstərir ki, qul və qulan sözləri də olub, lakin indi qul müstəqil işlədilmir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qulançar

Bişirilərək yeyilən bir bitkinin adıdır. Başqa türk dillərində ona qulan­quyruğu deyirlər. Doğrudan da, atın quyruğuna bənzəyir. Adı da elə buradandır. Görünür, qulançar sözü qulanquyruğu kəlməsinin dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qulan-quşqun

“İzahlı lüğət”də bu söz “qoşqu ləvazimatının hamısı” kimi açıqlanıb. Nə qulan-quşqun ifadəsi isə “təbii” anlamında şərh olunub. Qulan-quşqun “qoşqu ləvazimatı” deyil, “yəhər-yüyən” (yəni “atı minmək üçün lazım olan şeylər”) deməkdir. Məncə, sözün əsli palan-quşqun kimi olub, sonra dəyişib. Bir deyim var: filankəsin atı yəhərli-yüyənli gəldi (yəni “bütün əşyaları yerin­dədir”). Nə qulan-quşqun (palan-quşqun) ifadəsinin yozumu belədir: əgər hör­mət-izzət sahibi atı lüt minib sürürsə, yetim-yesir niyə palan-quşqun axtarmalıdır, bu, onun üçün təbii deyilmi? Mənbələrdə qusıncıq sözü də var və “zibilləmə” anlamını ve­rir. Quşqun da atın zibilli yerindən keçir və “qusmaq” (ifrazat) anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

quldur

“Qolu güclü” demək olub, sonra məna dəyişib. Qol (qolçomaq) sözü ilə qohumdur, sinonimi hərami sözüdür (haram kəlməsindəndir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qulp

Fars sözüdür, bizdə tutaq sözü işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qulunc

Alınma sözdür, əsli ərəbcə olsa da, fars dilində çox işlədilir, mənası “sancı” deməkdir. Ruslar ona “колика” deyirlər. Bizdə məna bir qədər dəyişib, “əzələ” anlamını əks etdirir (kənd yerində “quluncumu ovuşdur” deyirlər). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qumral

Qoyunlar rənginə görə müxtəlif növlərə bölünür: qumral, ərbəş, bəröyüm, qara, boz, gərçal. Qumral “qızılı”, quba “açıq-şabalıdı rəng” deməkdir. Sözün mənşəyi quba (“quba qaz”, “quba at” deyirik) kəlməsi ilə bağlıdır. Qumral və quba sinonimlərdir, “qızılı” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qumru

Ərəbcədir, quş adıdır, cəm forması qumardır. Dialektlərdə qur-qur da deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qumsal

Başqa türk dillərinin bəzilərində qumsel kimi işlədilir. –sel şəkilçisi bizdəki –lı⁴ şəkilçisinin sinonimi kimi özünü göstərir. Deməli, qumsal “qumlu” deməkdir. Amma qumluq kəlməsi ilə fərqlənməkdən ötrü mənasını bir qədər dəyişib: “qumla təbii örtülmüş yer” (yəni “maşınla qum tökmək” bura daxil deyil) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qundaq¹

Qədim mənası “bələk” deməkdir. Dialektlərdə yığcam adama qındırğa de­yirlər. -daq hissəsi bağ kəlməsinin dəyişmiş formasıdır. Qun hissəsi qon­darmaq (qıvraq) feili ilə qohumdur. Ümumi məna belədir: bağla və beşiyə qoy (qondar). Qaraqalpaq dilində “bələk” mənasında işlədilir. Onlar “завернуть” sözünü qundaqlamaq kimi tərcümə ediblər. İkinci yozum da mümkündür: qundaq sözünün kökü od mənasını verən köy kəlməsidir, isti deməkdir. Qundaq - “isti elə”, “bələ”, “bağla” mənasını əks etdirir. Anadolu türkləri “зажигательный” mə­na­sında qundaqçı sözündən istifadə edirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qundaq²

Tüfəng qundağı. Zənn edirəm ki, söykəmək mənasına yaxın olan qon­dar­maq (qoymaq) kəlməsi ilə bağlıdır. Başqa dillərdə də buna uyğundur: rusca приклад və класть sözləri eyni kökə malikdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

quraqlıq

Qurumaq feili ilə bağlıdır. Sonra quru(maq) sözündəki u səsi düşüb və quru-aq kəlməsi quraq şəklində sabitləşib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

quraqsımaq

Qurumaq feili ilə bağlıdır, ondan quru sifəti, sonra isə quru-aq ismi, nəhayət, quruaqsı feili əmələ gəlib (ikinci u saiti ixtisara düşüb). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qurbağa

Su dəyirmanında üst daşı oxla birləşdirən və fırlayan dəmirə el arasında qurbağa deyirlər. Formaca qurbağaya bənzəyir. Qabaqlar dəyirmanla bağlı qur­bağa yox, tövərə (Culfada indi də işlədilir) işlədilib. Görünür, fırlanma əlamətinə görə belə adlanıb, “dəyirmi” deməkdir. Rusca “крестовина” adlanır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qurban

Qəməri təqvimlə XII ayın adıdır. Mənası “əvəz” deməkdir. Qurban bayramı ilə bağlı yaranmış sözdür, “həyatını kiməsə fəda etmək” deməkdir, bizə ərəb dilindən keçib, lakin islamdan çox qabaq yaranmış sözdür. Ad kimi oğlanlara verilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)