Etimologiya lüğəti

qojunmaq

Qərb dialektlərində işlədilir, qaşınmaq sözünün təhrifidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoqol-moqol (qoqlu-moqlu)

Yumurta ilə şəkərdən hazırlanan yeməkdir. Alman sözüdür, mənası “qarışdırmaq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qol

Qədim mənası “yan tərəfə gedən çıxıntı” deməkdir. Çayın qolu, adamın qolu və s. yana çıxan hissələrdir. Güman ki, qulaq və qol sözləri qohumdur. Qol-budaq sözü sinonimlər birləşməsidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qol qoymaq

Əvvəllər “imza” mənasında işlədilib, çünki qol çəkə bilməyənlər kağıza barmaq basarmışlar. Əl (qol) qoymaq ifadəsi bununla bağlı yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qolay

“Səmt, asan, yüngül” anlamlarında işlədilir. Qol sözü ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qolçaq

Qol sözü ilə bağlıdır, “qolda olan (qola taxılan)” deməkdir. Müqayisə et: yançaq - çantadır, “yan tərəfdə olan” deməkdir. Ələ geydiyimiz şeyə “əlcək”, qola geydiyimiz şeyə “qolçaq” deyirik. Sözün kökü məlumdur: əl və qol. Bəs -çaq, -cək nədir? Bu –lıq⁴ şəkilçisinin sinonimidir. Salyanda qolçaq yox, əllik sözündən istifadə olunur. Güman edirəm ki, -çaq (-caq) şəkilçisi taxmaq feilinin kökünün müstəqil mənasını itirmiş, şəkilçiləşmiş formasıdır: qol+taq. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qoltuq

Qol sözü ilə bağlıdır, “qolun altı” deməkdir. Ruslarda da пазуха, под духа dan törəyib (duxa qədim hindlilərdə “qul” deməkdir). Bizim tuq da həmin duxa ilə qohum ola bilər. Bu sözün qolbiç variantı da olub. Rusca qol “просить”, qol­tuqçu isə “попращайка” kimi tərcümə olunub. Qoltuqda yaşamaq kiminsə əməyi he­sa­bı­na yaşamaqdır. Qoltuq (qolbiç), görünür, qolun bucaq əmələ gətirdiyi yerdir. Türk­mən dilində “ilişmə, birləşmə” mənalarında qolta kəlməsi işlə­di­lir. Qol­tuq da birləşmə ilə bağlı ola bilər. Tuva dilində qol yerinə qoltuq işlədirlər: çanqız qolduk birləşməsi “təkqol” kimi açıqlanıb (çanqız “yalqız” deməkdir). 2. Əsli qol və yığmaq kəlmələrindən ibarətdir. Əzələlərin yığılması və açılması ilə bağ­lıdır. Maraqlıdır ki, rus dilindəki подмышка sözü də “əzələ” anlamına uyğun gəlir. Qoltuq sözü ye­­rinə, mənbələrdə qoldaq, qoldağu, qolbiç kəlmələri də işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qomarlamaq

Qarı (əl, qol), qarmala, qamarla sözləri eyni kökə malikdir, ilkin məna “qolların arasına almaq (dairələmək) kimi olub, sonra xeyli genişlənib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qonaq

Qədim mənası “yerli olmayan, kənardan gələn” deməkdir. Qonmaq feili ilə kökdaşdır. Gəlmə adam kiminsə evində qonur, qonaq qalır. Sinonimi tünərgə sözü olub, “gecələmək” deməkdir (tün –“gecə”dir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qonaq-qara

Mal-qara, adam-qara tipli sözlərdə qara hissəsi cəmlik bildirir: qonaq-qara “qonaqlar”, mal-qara “heyvanlar” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qondarma

Uydurma kəlməsinin dəyişmiş formasıdır. İndi hər ikisi sinonim kimi işlədilir. Qoymaq feili ilə də bağlı ola bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qonşu

Qoşulmaq sözü ilə qohumdur, qoşnı kimi olub. M.Kaşğaridə oxuyuruq: “böri (canavar) qoşnısın yeməz”. Alimlər bu sözü bəzən qonmaq feili ilə əlaqələn­di­rir­lər, iki səbəbə görə həmin mülahizəni doğru hesab etmək olmaz:

1. Mən­bələrdə qonşu sözünün qoşnu forması da var, deməli, qoşulmaq feili ilə bağlıdır.

2. Başqa dillərdə də qonşu və qoşulmaq sözləri fərqləndirilir. Məsələn, rus dilində qonşuya “сосед” (со birgəlik bildirir) deyilir, elə bu da “qoşulma” anlamı ilə bağlıdır. Ona görə də mən qoşnu variantını daha düzgün hesab edirəm. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qonur

Şabalıdı, kəhər, açıq-qəhvəyi rəngə qonur (rusca: карий, бурый) deyirik. Bu söz köymək feili zəminində əmələ gəlib və “qor rəngində olan” deməkdir. Qonursu sözü də olub, məhz “yanmaq” mənasını verən göy feili ilə bağlıdır, kömür kəlməsi ilə eyni kökə malikdir. Dilimizdə qonra (kürən rəngində olan) feili olub. Göydəmir at birləşməsindəki göy sözü də qonur kəlməsi ilə qohumdur, göydəmir sözünün hərfi mənası “yanmış (qızdırılaraq suya salınmış) dəmir” deməkdir, kül rəngində olan mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qonursu

Qərb dialektlərində bu söz “yanıq, yanıq iyi” mənalarında da işlədilir. Köy (od, yanmaq) sözü zəminində yaranıb. Sözün qədim forması köynursu olub, kömür isə köymür kimi işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qopuz

Mənbələrdə kobuz sözünə rast olmuşam və “ov quşu” (şahin növü) kimi şərh olunub. Zənn edirəm ki, həm quşun, həm də musiqi alətinin adı qol sözü ilə bağlıdır. İgidlər bir qolunda quşu, digərində qopuzu saxlamış və qopuzu dilləndirməklə şahini həvəsə gətirmişlər. O da mümkündür ki, sümsü kimi, qo­pu­zun da səsindən ovu aldatmaq üçün istifadə olunub. Kobza sözü də qopuzla kökdaşdır. Qopuz və qol sözlərinin qohum olmağını qapaz (vurmaq) sözü də sübut edir, çünki qapaz məhz qolla (əllə) bağlıdır. Murad Aci yazır ki, sokol sözü sol və qol kəlmələrindən əmələ gəlib. Qopuz da buna uyğun qəliblə yaranıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)