Etimologiya lüğəti

qırpıq

Qırpmaq “kəsmək” deməkdir, qırpıq isə “kəsik” anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırpmaq¹

Qırmaq sözünün sinonimidir. Hər ikisi qırmaq feili ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qırpmaq²

Kərt və kəs sözləri qohum olduğu kimi, qırp və qırx (yəni kəs) sözləri də semantik baxımdan eyni kəlmələrdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qır toyuğu

Qır “çöl, səhra” deməkdir. Qır toyuğu “kəklik” mənasını bildirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qısa

“Gödəltmək” mənasında qısmaq feili olub (“sıxmaq” mənası da olub), ondan qısğa (короткий) sifəti əmələ gəlib. Qısıl (сжиматься) kəlməsi də buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qısğac

Əsli sıxmaq feili ilə bağlıdır, “kəlbətin” mənasında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qısır

Qədim mənası “dişi” deməkdir. Görünür, qız sözü ilə qohumdur. M.Kaşğaridə “adğır (ayğır), qısır (madyan) kişnədi” cümləsi var və bu qısır sözünün “dişi” mənasında işlədildiyini bir daha sübut edir. V.V.Radlov bu sözün bir mənasını “неродившая” (qız qalan?!) kimi verib ki, bu da sözün qız kəlməsi ilə qohum­luğuna dəlalət edir. Həmin müəllifdə belə bir deyim də verilib: “pu mundak (bu cür) kişilər (adamlar) bolur ədi (çox) kıs (az) – bu qızsızlığı qıldı “qız” adı qız”. Rus­caya tərcüməsi belədir: отсутствие девиц причина тому, что девицам было дано имя “qız” (редкая). M.Kaşğari də sözün bir mənasını “кобыла, еще не при­носившая приплода” kimi açıqlayıb. Bu da sözün qızla qohum­lu­ğuna dəlalət edir. –ır şəkilçisini dəqiq müəyyənləşdirə bilmədim. Güman ki, sözün etimonu qısmaq feili ilə bağlıdır, -ır isə ondan ad düzəldib: gəlmək və gəlir (доход) qəlibi üzrə. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qısqanmaq

Əsli sıxılmaq feili ilə bağlıdır. Ümumiyyətlə, qıs feili olmayıb, sızmaq feili olub, indi bunlar iki müxtəlif sözdür. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qısraq

Dişi anlamında işlədilib, ehtimal ki, qız sözü də buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qış

Şübhəsizdir ki, qış və üş (üşümək) sözləri tarixi baxımdan eyni kökdən tö­rə­mişdir (rus dilində də зима və мороз kökdaş kəlmələrdir). Ehtimal etmək olar ki, qış, qırış, bürüş, büzüş, üşü tipli sözlər arasında qohumluq vardır və hamısı “soyuq” anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qışqırmaq

Mənbələrdə ısırmaq feili var və “dişlə dağıtmaq, cırmaq, didmək, par­ça­lamaq” anlamında işlədilib. Görünür, qıs (qır) və ıs (ır) sözü kökdaş olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qışlaq

Kökü qış ismidir, ondan qışlamaq feili, sonuncudan isə qış-la-q ismi əmələ gəlib. Deməli, burada –laq şəkilçisindən deyil, -la və -q şəkilçilərindən danışmaq olar (yaylaq kəlməsi də eyni qəlib üzrə yaranıb). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıvraq

Dilimizdə “yığcam”, “çevik” mənalarında işlədilən qıvraq sözü, ehtimal ki, qıvrılmaq feili ilə bağlıdır, etimonu qıv hissəsidir. Qıvrım, qıvırcıq da buradandır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıyğac

Qıymaq (əymək) feili ilə qiç, gəc (əyri) kəlməsindən törəyib, sinonimlər birləşməsidir. Uzundraz, yığcam sözlərinin qəlibi əsasında əmələ gəlib. Ğac (əsli: qiç) farsca “kosoy” deməkdir. Onlarda qeyqac kəlməsi də var və bizdəki “qıyğac” anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qıymaq

“Kəsmək” mənasını verən qıy sözü ilə bağlıdır. Bir şeyi kiməsə qıyanda sanki öz boğazından kəsib ona verirsən. Qıymamaq isə “əsirgəmək, kəsib verməmək, rədd etmək” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qız

Mənbələrdə qısır qısraq ifadəsi var və hələ cinsi əlaqəyə girməmiş dişi ata deyiblər. Zənn edirəm ki, qısır sözünün qədim mənası qız sözü ilə eyni olub. Evli qadın qız adlandırılmır, qız yalnız ərə gedənə qədər qız adlanır. Deməli, qız və qısır eyni kökə malikdir. İndi qısır sözünün mənası dəyişib, bakirə olmayan heyvan da doğmursa, ona qısır deyirlər. Tuva dilində qız (qıs) “dişi” mənasında da işlədilir. Bizdə cici kəlməsi dişi sözünün təhrifindən yaranıb. Qız sözünü “bakirə dişi” kimi başa düşmək olar. Tuva dilində qancıq yerinə, qız it birləşmə­sin­dən istifadə edirlər. Rus dilində дочь və доить sözləri eyni kökə malikdir дочь –“süd verə bilən”, yəni “dişi” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)