Etimologiya lüğəti

qab

Mənbələrdə bunu ərəb mənşəli hesab edirlər, inandırıcı deyil. Zənn etmək olar ki, qabıq sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaba

İlkin mənası “yoğun” demək olub, indi həm də “kobud” anlamında işlədilir. Ehtimal etmək olar ki, qabar sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qabaq¹

Sözün əsli qaraq (göz) kimi olub “ön tərəf” anlamını əks etdirib, qarşı kəlməsi ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qabaq²

Dialektlərin bəzilərində buynuzu olmayan keçiyə, qoyuna qabaq (başı hamar olan) deyirlər. Ehtimal ki, belə heyvanların başı balqabağa bənzədilir (hamar olur) və söz də buradan irəli gəlib. Rus dilindəki “тыква” mənasında işlədilən qabaq sözünü alimlərin bəziləri türk, bəziləri alman, başqaları osetin, digərləri fars mənşəli hesab edirlər. Dünyanın çox dillərində, o cümlədən rus dilində də işlədilir. Qabağın bir növü suqabağı adlanır və keçmişdə ondan qab kimi istifadə olunub. Zənn edirəm ki, türk mənşəlidir və qabarmaq sözü ilə qohumdur (formaca qabarıq olur). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qabaq-qənşər

Belə bir deyim var: xəstə sağalacaq olsa, həkim qənşər gələr. Salyanda qabaq-qənşər sözü qabaq-qarşaq kimi işlədilir. Qarşı sözü vaxtilə ”baxmaq” sözünün sinonimi olmuş qaramaq feilinin dəyişmiş şəklidir, qabaq-qənşər sinonimlər biləşməsidir, “qabaq-qabağa”, “göz-gözə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaban

Belə mülahizə var ki, bu söz qabarmaq feili ilə kökdaş olub, “çöl donuzu” deməkdir. Adamın üstünə qabardığı (hücum etdiyi) üçün belə adlanıb. Кабан formasında rus dilində də işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qabar

Ad-feil omonimdir, “şişmək” və “мозоль” anlamlarını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qabıq

1. Kökü qab hissəsidir və “dış örtüyü” mənasını verir. -ıq şəkilçisi qab (qa­pamaq) feilini ismə çevirib. Qabıqdan qab kimi də istifadə olunub və indi də olu­nur. Qazaxda deyirlər: budağın qabığını boru kimi çıxarıb içinə qulancar qoyur və qorda bişiririk. Buna qoysara deyilir (ola bilsin ki, qoysara (əsli: qabsara) və qab kökdaş sözlərdir). Rus dilində гопак sözü var və “прыгать” anlamını əks etdirir, mənşəcə alman dili ilə əlaqələndirilir, amma bizim qopmaq sözünə daha çox oxşardır (bizdə qop həm də qaç mənasında işlədilir). Qabıq “qopuq” kəlməsi ilə də qohumdur. Qabıq “ağacın və s. qopan, soyula bilən hissəsi”dir.

2. Qabıq və qapaq sözləri kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qabırğa

Qabarmaq feili ilə qohumdur. Qabırğa bir qədər qabarıq olur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qabğarmaq

Dilimizdə -ğar şəkilçisi adlardan feil düzəldib: atğar “atlandır”, “ata mindir” demək olub. Otarmaq sözü qabaqlar otğar kimi işlədilib. İçgər –“içəri elə”, südgər –“süd kimi ağaran”, çinğar –“həqiqəti aşkarla”, gözğər –“göstərmək”, qutğar –“qutlu elə”, “xilas elə”, suvğar –“suvarmaq” demək olub. Qabğar sözü də həmin model üzrə yaranıb. Qab kökdür, -ğar isə addan feil düzəldən şəkilçidir (bax.qabarmaq). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qab-qacaq

Mənbələrin verdiyi məlumata görə, qab sözü ərəbcədir (məncə, bizdən keçib), qacaq isə, əslində, çanaq kimi olub və forma dəyişmələrinə məruz qalıb. Qab-qacaq sözünün əsli qab-çanaq şəklində olub, sinonimlər birləş­mə­sidir. Söz təhrif edildiyi üçün indi qab-qacaq sözünün ikinci komponentini şərh etməkdə çətinlik çəkir, onun məna bildirmədiyini bəyan edirik. Əslində isə, komponentlərin biri heç vaxt leksik mənaya malik olmayıbsa, mürəkkəb söz yarana bilməz. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qabqarmaq

qablama

Qabın elə bir növüdür ki, onun içinə bir neçə xırda qab yığmaq olur (qazandan bir qədər kiçik qabdır). Ona görə qablama adlandırılıb ki, bir neçə xırda qabı öz daxilinə ala bilir (bir növ, qabğarmaq sözünə uyğun gəlir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

Qaçay

Ay sözünün “şəxs” mənası mənbələrdə qeydə alınıb. Söz “Qoç ay” (qoçaq şəxs) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qaçmaq

Qoşmaq variantı da olub. Eyni sözün müxtəlif formalarıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

qadağa

Fars mənşəlidir, “icazə verilməyən” (“запрет”) deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)