Etimologiya lüğəti

ov

Aul sözü ilə kökdaşdır. Qabaqlar heyvanı dairəyə alıb (aul formasında) ovla­yıblar. Qədim mənası “qomarma” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ov ovlamaq

Qarğıdalı sulamaq, pambıq sulamaq kimi birləşmələr konkretlik bildirir, amma yazı yazmaq, su sulamaq, ov ovlamaq kimi birləşmələr ümumilik, qeyri-müəyyənlik bildirir. Bəzən belə güman edirlər ki, yazı yazmaq, ov ovlamaq ifadələrini işlətmək məntiqsizlikdir, guya yazını yazmazlar, ovu ovlamazlar, ölü ölməz və s. Amma belə birləşmələrin qeyri-konkretlik bildirməsi onların spesifik əlamətidir, ona görə də dildə yaşamaq hüququ var. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ovxarla

Baltanı və s. alətləri bərk qızdırıb suya salırlar. Bu zaman o, çox möhkəm olur və yaxşı kəsir. Buna ovxarla (Cəbrayılda avxarla) deyirlər. Bakı dialektində ağarranmaq feili var, “yanmaq” mənasını verir. Güman edirik ki, ovxarla və ağar­ran feilləri tarixən kökdaş olub. Anadolu türklərində ovxarla yerinə, tav sözü iş­lə­­dilir və rus dilinə “закаливание железа” kimi tərcümə olunub. Onlar dəmirçi ocağı yerinə, tav ocağı işlədirlər. Sözün “islatmaq”, “sulamaq” mənaları da var. Gö­­­rü­nür, ovxarlamaq sözünün əsl mənası “bərkitmək” deməkdir. İndi söz “itilə­mək” mənasında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ovqat

Ərəbcə vaxt (əsli: vəqt) sözünün cəmidir, bizdə əhval sözünün sinonimi kimi işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ovuc

Ovmaq feili ilə qohumdur, “ovuq (çökək) yer” deməkdir. Əlin içinin çökəkliyi ilə bağlıdır, ovuq kəlməsi ilə kökdaşdır (rus dilində də belədir: ладонь sözü до­ли­на ilə kökdaşdır). Çox maraqlı bir haldır ki, bəzi sözlər etimoloji baxımdan dillərin çoxunda eyni məna ilə bağlıdır. Bu, təsadüfdürmü, dillərin əlaqəsidirmi? Hər halda burada bir qanunauyğunluq var, üzərində düşünülməli problem­lər­dəndir. Bizdə sinonim olan ovuc və aya sözləri var (aya indi az işlədilir, əsasən, dialektlərdə qalıb və maya şəklinə düşüb). Ovuc kəlməsi mənbələrdə ovut, adut, azut kimi də qeydə alınıb. Ehtimal ki, “əzmək” mənası ilə daha çox bağlı olub (indi də ovcu­mu­z­da nəyisə əzirik). Umac (əsli: ovmac) sözü də ovuc kəlməsi ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oy

“Çökək”, “çuxur” anlamlarını əks etdirir, ondan oymaq (üskük), öyədək (çuxura düş­mək) kimi sözlərdə əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oyaq

Oy (ay) “ağıl” deməkdir. Oyğur “ayıltmaq”, oyaq “бодрый” mənasını əks et­dirib. Oy ismindən oy-a feili, ondan da oyaq sifəti yaranıb. Mənası “ağlı üstündə olan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oyanmaq

Özbək dilində bu sözün yerinə uyğon, uyğok kəlmələri işlədilir, uyxu (yuxu), uyumaq sözləri ilə qohumdur. Kök uy hissəsidir, uy+u feilidir; uyğok (uy yox, yəni “yuxu yox”) “oyaq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oylaq

Bu sözün qədim yazılışı ağla (быть безлюдным, пустовать), ağlat (без­люд­ный, уединный) formalarında olub. Aylat feili rus dilinə “удолять, сво­бод­ным” kimi tərcümə edilib. Sözün qədim mənası “ətrafı bağlı” demək olub, ağıl (qo­yun xalxalı) kəlməsi ilə eyni kökə malikdir. Görünür, ilkin kök ay sözü olub, son­radan oy formasına düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oymaq¹

“Tayfa” (племя) mənasında işlədilən bu söz monqol dilinə məxsusdur. Mənası “qohum”, “nəsil” deməkdir. Özbək dilində aymok kimi işlədilir. Aylanmaq (dairələnmək) sözü ilə qohumdur, “qəbilə” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oymaq²

Oy “çala” (яма) deməkdir. Oymaq onunla bağlıdır. Sinonimi üskük olan bu söz oyulmaq kəlməsi ilə kökdaşdır. İçi oyuq olduğu üçün belə adlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oymaq³

Oy oyun sözünün etimonudur, ruscaya “играть”, “прыгать” kimi tərcümə olunur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oynamaq

Dilimizdə kökü itmiş sözlər var: ayır, ayrıl, ayırd; yaşınmaq, yaşmaq; yu­xarı, yoxuş, yüksək; ayıq, ayıl; gizlə, gizli; darıx, darılmaq, darğın; yaxın, yo­vuş; asqır, öskür; əksik, əksil və s. Bunlardan biri də oyna sözüdür. Burada etimon oy (mənbələrdə играть açıqlanıb) kəlməsidir və ayrılıqda işlədilmir. Qədim mənası “hərəkət etmək” deməkdir. Oy feilindən oyun ismi və ondan isə oynamaq (əsli: oyunamaq) feili əmələ gəlib (oynaq sözünü xatırlayın). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oynaş

Qırğız dilində oynamaq feili “быть в любовных отношениях” kimi izah olu­nur. -Aş (-əş) isə birgəlik bildirən şəkilçidir. Mənası: “oyun yoldaşı” (məhəb­bət­­lə bağlı) demək olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

oyuq

Kənd təsərrüfatında dəni quşlardan qorumaq üçün oyuq (uyuq) düzəldirlər (rusca: пугало). Huyuq (maq) (yəni qorxutmaq) kəlməsi təhriflə bağlı oyuq, uyuq (bəzi dialektlərdə hoox və ya oox) formasına düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

ozan

İki yozumu var:

1. “Gəzən”, “uz (çox) gedən”. 

2. “Uslu, ağıllı, dərrakəli” (uz, us sözləri “ağıllı, bacarıqlı” deməkdir). Hər iki yozum inandırıcıdır, çünki ozan (aşıq) həmişə gəzərki həyat sürüb və ağıllı adam olub. Mənbələrdə uz sözünün bir mənası da “bıçağın ağzı” (kəsən) deməkdir. Uyğur dilində uz sözü rus dilinə “искусство, ремесло” kimi tərcümə edilib. Güman etmək olar ki, qopuz sö­zün­dəki uz hissəsi də uyğur dilindəki məna ilə bağlıdır: “gözəl səs çıxaran” deməkdir. Qop hissəsi isə qol (qapaz) sözü ilə bağlı ola bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

obelisk

Misirlilər əsas allahlarının (Günəş allahı Ra) şərəfinə bütov qaya parçasından yonulmuş hündür, nazik sütunlar ucaldırdılar. Günəş şüalarını özünə cəlb etmək üçün sütunun yuxarı hissəsini üzəri parlayan metalla örtülmüş piramida şəklində olan ucluq tamamlayırdı.

Belə sütunlar Misirdə, əsasən, Yeni Padşahlıq dövründə, yəni e.ə. XVI–XV əsrlərdə geniş yayılmışdı. E.ə. təxminən 1500-cü ildə I Tutmos hündürlüyü 80 fut olan sütun ucaltdırdı. Onun varisi çariça Hatşepsut hər birinin hündürlüyü 96 fut olan iki belə sütun yondurdu. Bizə gəlib çatan ən hündür sütun isə 106 fut hündürlüyündədir.

Yunan turistlərin Misirə axını başlayanda onlar bir yandan bu sütunların möhtəşəmliyinə heyran qalır, o biri yandan isə qədim insanların əllərində olan ən sadə mexanizmlərlə bu sütunları necə ucalda bildiklərinə təəccüblənirdilər.

Yunanlar bu sütunlara məzəli ad – obelisk (balaca mil) adı verdilər. Bu ad əsrləri aşaraq günlərimizə qədər gəlib çatdı. İndi biz tənasübsüzlüyünə fikir vermədən göylərə ucalan istənilən tikilini belə adlandırırıq. (Ayzek Azimov. Sözlərin tarixi)