Etimologiya lüğəti

gizləmək

Giz sözü müşk (yıpar) saxlamaq üçün olan qabı əks etdirib. Deyim də var: müşkü iyi satar. Giz elə qab olub ki, ətirin yayılmasına imkan verməyib. Gizlənmək feili həmin sözdən yaranıb və “bərk saxlamaq, hifz etmək” mənasında işlədilib. İndi məna bir qədər dəyişib, “xəlvət” anlamına uyğun gəlir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

gizlənpaç

Gizləntut, gizləntap, gizlənpaç, gizlənpus kimi müxtəlif formalarda işlədilir. Ədəbi dilimizdə gizlənpaç variantı sabitləşib. Belə güman edirəm ki, gəlmə gizlənmək və pusmaq sinonimlərinin birləşməsindən əmələ gəlib (pus - türk dillərinin çoxunda “спрятатьтся” mənasını verir). Gizlənpaç sözü Anadolu türklərində saklambaç, Aşqabad türklərində qizlənqeçek kimi yazılır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

god

Anadolu türkləri bu sözün yerinə kovan işlədirlər. Vedrə sözünün əvəzinə kova deyirlər. God “arı yeşiyi” deməkdir. Güman ki, kovan sözünün təhrifidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göbək

Döl ana bətnində olanda onun qidalanması üçün göbək bağı deyilən bo­ru işə yarayır. Doğumda bu bağı kəsirlər, yerdə kiçik bir çuxur qalır ki, ona da göbək de­yirlər. Göbək, ilk növbədə, göbələk sözü ilə oxşardır, gö­bələk isə “köpmək” an­lamı ilə bağlıdır, amma göbək çökək olur. Ona gö­rə də məna yaxınlığı özünü gös­­tər­mir. Əslində, boru təzə kəsiləndə gö­bək də göbələk kimi bir qədər domba və­­ziy­yətdə olur. Ad da buna əsasən veril­miş ola bilər. Qurumaq (kepimək) feili mövcud olub (indi təpimək şəklində işlədilir), göbək (köbək) bu kəlmə ilə də bağlı ola bilər, çünki boru kəsildik­dən sonra göbəkdə quruma pro­sesi gedir. Mü­ba­hi­sə­lidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göbələk

Mənbələrdə quzu göbəyi ifadəsi var və göbələk (qıcıtqan) mənasında işlədilib. Ehtimal etmək olar ki, elə göbək və göbələk qohumdur. Amma göbələk daha çox “köpmək” anlamına yaxındır. Göbələk papaqlı olur. Deməli, köpmək və göbələk arasında yaxınlıq daha çoxdur. (bax. köbələk). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

gödəkcə

Kurtka (короткий) sözü ilə qohumdur, onun tərcüməsi ilə bağlı əmələ gəlib (kalkadır). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

gögöyün

Rus dilində овод, bəzi dialektlərdə biyələk adlanan bu həşəratın adı onun rənginin göy olması ilə bağlıdır. Qubada deyirlər ki, “gögöyün gömgöy olur”. Güman edirəm ki, söz gömgöy (göy-göy) kəlməsinin dəyişmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göl

Tuva dilində öl sözü var və “yaş”, “göl” anlamında işlədilir. Onlar dağ çayına öləqə deyirlər. Ölə kəlməsi ruslardakı смочить sözünün tərcüməsi kimi verilib. Çayır bitkisinə, qurumamış (yaş) ağaca “ölən” deyirlər. Tatar dilində yulğa sözü “çay” (река) anlamında işlədilir. Qaqauzlarda göl yerinə, “qırla” deyirlər. Belə gö­rünür ki, göl sözü öl sözü ilə bağlıdır və “su” mənasını əks etdirir. Lil sözü də bu­nunla bağlıdır. Görünür, rus dilindəki иль kəlməsi də bizim lil kəlməsi ilə qo­humdur (lil sözü lilpar kəlməsində də özünü göstərir). Mənbələrdə öl sözü “мокрый”, ölü kəlməsi “мокнуть” mənasında açıqlanıb. M.Kaşğaridə çülmən sözü “durğun su” kimi şərh olunub. Çay sözünün sinonimi kimi ölən kəlməsi də qey­də alınıb. Deməli, göl “su” anlamı ilə bağlıdır, “durğun su” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

gön

Mənbələrdə (M.Kaşğaridə) bu söz “heyvanın soyulmamış və ya aşılanmamış dərisi” mənasında açıqlanıb (el arasında “heyvanının gönünü al”, yəni “soy” deyir­lər). Aşılanmış dəri isə köğüş adlanıb (görünür, köşə sözü də buradandır). Belə zənn edirəm ki, gön sözü göymək (isti saxlamaq) kəlməsi ilə qohumdur: gön bədəni soyuqdan qorumaq vasitəsi hesab olunub. Kalmıklarda gön yerinə köm işlədilir. Dəridən olan su qabına (vedrəyə) könök deyirlər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

görə

Görmək feilindən əmələ gəlmiş feili bağlama olub. Sonra qoşmaya çevrilib. ilə, deyə sözləri də bu qəbildəndir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

görəlgə

Gör feilindən girəlgə (giriş yeri) qəlibi üzrə əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

görkəzmə

Göstərmək feili ilə bağlıdır, mənfi xüsusiyyətləri özündə cəmləşdirmiş olan şəxsə deyirlər (nümunə üçün göstərilən), görkəzmə adamdır... işlədirik. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

görmək

Bu feilin əsasında qaramaq sözü dayanıb. Qaramaq görməyin qədim sino­nimidir. Görmək qaramağa nisbətən sonralar (həm də onun inkişafı pro­sesində) əmələ gəlib. Qorumaq, qoruqçu, qarovul kimi sözlər də görməklə (qaraqla) bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

gövdə

Bu sözün əvəzinə mənbələrdə göydo kəlməsi verilib; köynək yerinə, kö­yü­lək işlədilib. Zənn edirəm ki, geymək feili də bunlarla qohumdur. Gövdə sözünün qədim mənası “bədən” deməkdir (bədən alınma sözdür). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göy¹

Belə zənn edirəm ki, bu sözün rənglə əlaqəsi yoxdur. O, “od” mənasını verən göy (küy) kəlməsi ilə bağlıdır və günəşə, ulduza, ildırıma görə od mənalı sözlə ad­­landırılıb. Göy öskürək (qaqauzlar buna “yorğaca”, yəni “silkələyən” deyirlər) bir­ləşməsindəki göy sözü də “yandırmaq” anlamı ilə bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göy²

Xəsis sözünün sinonimidir, “yanmaq” anlamını əks etdirən göy (gün, göy...) kəlməsi ilə bağlıdır: xəsis adam başqasına bir şey verdikdə sanki od tutub yanır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

göy³

Kürəkən əvəzinə, bəzi hallarda göy də işlədirik. Adaxlı qıza bir vaxtlar güvəy (qüvəy), adaxlı oğlana isə güvəyi (qüvəyi) deyiblər. Hər iki halda sözün kökü quda kəlməsinə gedib çıxır. Elə kürəkən sözünün özü də quda ilə qohumdur. Tuva di­lin­də toy əvəzinə kuda sözünü işlədirlər. Onlar сватать sözünü qudala kimi tər­cümə edirlər. Deməli, bütün hallarda quda kəlməsi evlənməklə (kəbinlə) bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)