Etimologiya lüğəti

dekan

Yunancadır, deka (10) sözü ilə qohumdur. Ilkin mənası “onbaşı” demək olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

deyikli

Sinonimi kimi bələkkəsdi, göbəkkəsdi, beşikkərtmə sözləri ilə də işlədilir. Deyikli sözü demək feilindəndir: valideynlər oğlanla qızı uşaq vaxtdan ev­ləndirəcəkləri barədə bir-birinə söz deyirlər. Göbək kəsilən andan (göbək­kəs­di), beşiyə qoyulan vaxtdan (beşikkərtmə) “nişanlama” deməkdir. Demək feilindən deyik (bil-ik qəlibi üzrə) ismi, ondan da deyikli sifəti əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

deyil

İki mülahizə söyləmək olar:

1. V.V. Radlov əsərində söz çokul kimi verilib və yox kəlməsi ilə bağlıdır. 

2. Fars dilində “yalan, həqiqət olmayan” mənalı çoğul sözü var. İkinci yozum yalnız o vaxt real ola bilər ki, çoğul sözünün mənaca dəyişməsi prosesi sübuta yetirilsin. Bəzi türkoloqlar sözün pleonastik yolla (əvəzliyin sözə iki dəfə artırılması) yarandığını bəyan edirlər. M.Kaşğaridə Ol andağ dağ ol (o, belə deyil) cümləsi var. Amma buradakı dağ sözünün mahiyyəti hələ açılmamış qalır. Güman edirəm ki, dağ sözü yox kəlməsinin dəyişmiş formasıdır və deyil sözü, əslində,“yokol” deməkdir. Türkmən dilində “başqa”,”özgə” mənasını verən del sözü var. Deyil kəlməsi bununla da qohum ola bilər. Üçüncü və etibarlı yozum belədir: Anadolu türklərində başqası mənasını verən dağı (dağın) sözü var. Deyil kəlməsi onunla bağlıdır.Güman ki, M.Kaşğaridəki dağ kəlməsi ilə Anadolu türklərində işlədilən dağı sözü eynidir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

deyingən

Kökü demək feİlindən ibarətdir. -in şəkilçisi qayıdış növü, yəni leksik vahid düzəldir. -gən şəkilçisi feildən sifət düzəldir (xatırladım ki, qayıdiş növ leksik vahid olmasa, -gən şəkilçisini qəbul edə bilməzdi. Ona görə də feil növlərinin leksik vahid olub-olmaması barədəki mübahisələri yersiz hesab edirəm. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

deyişmə

İki yozumda veriblər:

1. Demək feili ilə bağlıdır, onun qarşılıq növdə işlə­dilməsidir: tərəflərdən biri deyir, digəri cavab verir. 

2. Dəyişmək (изменение) sözü ilə bağlıdır, deyişmədə növbə tez-tez dəyişir. Birinci daha inandırıcıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

deyn

Ərəbcədir, cəm forması “doyun”dur. Mənası “boynuna tapşırıq qoymaq”, “boy­nuna yük qoymaq” deməkdir. “Koroğlu”da işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dədə

Qədim hind sözü kimi yozurlar, mənası “ata’ deməkdir. Məncə, türk mən­şə­lidir, dad (dadızdır, dadlı...), yəni yem anlamı ilə bağlıdır, “qidalandıran” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dəfə

Ərəbcədir, bizdə yol sözü işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dəfinə

Ərəbcə dəfn (basdırma) sözündəndir, mədfən sözü ilə qohumdur. “Yerə basdırılmış daş-qaş (xəzinə)” mənasını verir. Dəfnə isə bitki növüdür (“lavr”dır), bakalavr sözü də lavr kəlməsi ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dəftər

Yunan mənşəlidir, qədim mənası “dəri” deməkdir. Qabaqlar yazı dəri üzə­rində yazılarmış, ona görə də yazı vasitəsi dəftər adı ilə yayılıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dəhmərləmək

“Atı hərəkətə gətirmək, sürətini artırmaq” mənasında işlədilir. Əsli dəh-dəhləmək (dəh-dəh eləmək, mahmızlamaq) olub, sonradan dəyişib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dəhnə

Farscadır, dəhan (ağız) sözü ilə qohumdur. Çaydan arxın ayrıldığı yerə deyilir. “Gəm” mənası da var (“ağızlıq” deməkdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dəhrə

Mənbələrə inansaq, fars sözüdür. Azərbaycan dilində onun müqabilində dımıq (ehtimal ki, dimdik sözü ilə bağlıdır, çünki dəhrənin burnu dimdiyə oxşayır), burnuəyri sözləri işlədilib. Sonra dəhrə onları sıxışdıraraq sıradan çıxarıb. Farsca mənası “əyri” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dəxl

“Mənə dəxli yoxdur” deyirik. Dəxl ərəbcə müdaxilə sözü ilə kökdaşdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dək

Bu qoşma dəymək feili ilə bağlıdır. Onun sinonimi olan –can² qoşması isə dək sözünün dəyişmiş formasıdır, tarixi baxımdan hər ikisi eyni söz olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)