Etimologiya lüğəti

diz

Dilimizdə indi müstəqil işlədilməyən dir sözü olub, ondan dir-ə, dir-sə, diz (r-z əvəzlənməsi ilə bağlıdır) sözləri törəyib. Dirə və dirsə feilidir; -sə şəkilçisi adlardan arzu, istək, meyil bildirən feil əmələ gətirib (su-sa), həmin qəlib üzrə dir-sə feili, ondan isə dir-sə-k ismi yaranıb. Türk dillərində “balka” mənasında tir ismi və “подпирать” anlamında onun feil korrelyatı olub. Diz və dirsək sözləri tir ismi ilə qohum ola bilər. Başqa yozum: tuva dilində dızıla (dazıla) sözü “soyunmaq” anlamında işlədilir. Onda diz “lüt yer, ətsiz yer” kimi də başa düşülə bilər. (Tuvaca dızır“голое место” kimi açıqlanıb). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dizlik

Qıçın uzunluğu dizə qədər olan hissə belə adlanır. Şalvara da deyirlər. Diz sözü ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dodaq

Bunu tutmaq feili ilə əlaqələndirirlər, tutaq formasında olub. Tutaq sözünün dodaq kəlməsinə çevrilməsi isə mümkündür. Bir vaxtlar dodaq sözünün sinonimi kimi ir sözü işlədilib (indi irişmək sözündə qalıb). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

doğramaq

Kökü toğ (“kəs” deməkdir) kəlməsidir. Doğ-u-ra kimi olub (u isim dü­zəl­dib), -ra feil düzəldir. Uyğur dilində doğ (toğ) feili var, “kəsmək” deməkdir. Kəlmə onunla bağlıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

doğru

Doğra şəklində də yazılıb. Türkmən dilində doqral kəlməsi var və ruscaya “становитьсяпрямым”kimi tərcümə olunub (müqayisə et: özünü doğrult, yəni düzəlt). Danışıqda (xüsusən Bakı əhli arasında) to deyil (düz deyil) ifadəsi çox işlənir. Doğru (doqra, to) sözünün mənası əyri sözünün əksidir, “düz” (“tərəf” mənası da var) deməkdir. Belə zənn etmək olar ki, doğru sözünün kökü “mənbə” (adekvat) mənasını verən doğ ad-feil omonimi ilə bağlıdır; doğanaq, doğmaq (gün doğdu-“gün mənbədən çıxdı” deməkdir) kəlmələri də həmin doğ sözü ilə bağlıdır. Başqa bir yozum da mümkündür. Türkmən dilində “turıqa karay” cümləsi “düz bax” deməkdir; həmin dildə turqı kəlməsinin mənası “duz” (прямой) kimi açıqlanıb. Buna əsaslanaraq deyə bilərik ki, sözün kökü doğ deyil, dor (dur, düz) feilidir. Başqa yozum: həqiqət, “qanunauyğunluq” mənasında törülük-doğuluq sözü, “düz olmayan” mənasında isə törüsüz-doğusuz sözləri olub. Belə çıxır ki, doğru sözü qanuni mənasını əks etdirib, qanuni isə “düz” deməkdir.Tuva dilində doğru sözünün yerinə dort kəlməsi işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

doqqaz

Mənası “əsas yoldan həyətə burulan balaca yol” deməkdir. Belə güman etmək olar ki, sözün əsli dönmək feili ilə bağlıdır, döngər, döngəz kimi olub və sonradan doqqaz şəklinə düşüb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

doqquz

Başqırdlarda tuğız, qazaxlarda toğız kimi işlədilir. Güman ki, doğmaq feili ilə bağlıdır: “8-dən sonra doğan” (peyda olan) deməkdir. 6 yeddinin alt tərəfidir, 7- yetmək feili ilə bağlıdır, 40 qırılmaq feili ilə qohumdur və s. Doqquz “doğmaq”la qohum ola bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

doqma

Yunanca “ehkam” deməkdir. Bəzən danışıqda səhv edilir (doğma kimi işlədilir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dolaq

Dolamaq feilindən əmələ gəlib, soyuqdan qorunmaq üçün qışda baldıra dolanan materialdır. Patava sözü də var və farscadır. Ayağa (ayaqqabını onun üstündən geyirlər) dolamaq üçündür. Buradakı pa (pay) farsca “ayaq”deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dolama

Barmağın iltihabı ilə bağlı yara növüdür, barmağa dolandığı üçün belə adlanıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dolanbac

Dolanmac kimi də işlədilir, “dolanan” mənasını əks etdirir. Çevrə qəlibi üzrədola ismi əmələ gəlib. -an şəkilçisi onu feilə çevirib, bac isə qaranlıq qalır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dolayı

Dolanmaq kəlməsi ilə qohumdur, “ətraf” mənasında işlədilir. Dolayı yolla, birbaşa deyil, kənar vasitələrin köməyi ilə iş görməkdir. Dolanbacsözü ilə kökdaşdır. Əvvəllər “ətrafına fırlanmaq” mənasını əks etdirən dol feili mövcud olub (indi dolma sözündə qalır). “Çevirmək”dən çevrə əmələ gəldiyi kimi, “dolamaq”dan da indi işlədilməyən dola ismi əmələ gəlib. –yı şəkilçisi isə dola ismini sifətə çevirib (buğda ismindən buğdayı sifəti düzəldiyi kimi, dola ismindən də dolayı sifəti əmələ gəlib). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dolça

Dol (dul) farsca “vedrə” deməkdir. Ərəbcə buna “sətl” (bizdə satıl kimi işlədilir) deyirlər. Dolça dol sözünün kiçiltmə formasıdır, “parç”deməkdir. Dolab sözü də var: “su çarxı” və “şkaf” mənalarında işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dolma

İndi müstəqilliyini itirmiş dol (ətrafına “fırla, dola” mənasında işlədilib) feili ilə bağlıdır və bəzi türk dillərində sarıma kimi işlədilir. Dolayı sözünün də qədim kökü məhz dol feili ilə bağlı olub, çəkilmiş ətin üzərinə yarpaq dolamaqla bişirilən xörəyin adıdır. Doldurmaq feili ilə heç bir əlaqəsi yoxdur (bəziləri dolma və doldurmaq sözlərini kökdaş hesab edirlər, səhv fikirdir). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dolu

Bir neçə mülahizə söyləmək olar:

1. “Bərk olmaq” mənasını verən dolmaq feili ilə qohumdur, boş (yumşaq) sözünün antonimidir. 

2. Donmaq feili ilə ilə bağlıdır, ha­vada donduğu üçün “donuq” adlandırılıb, sonra donu, nəhayət dolu formasına düşüb. Başqa dillərlə müqayisə 2-ci ehtimalın doğruluğuna əsas verir, litva dilində qruodas sözü var (qrad şəklində rus dilinə də keçib) və “donmuş” mənasını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)