Etimologiya lüğəti

dirək

Bu dirsək, dayaq, diz kəlmələri ilə qohumdur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dirhəm

Yunan mənşəlidir, həm gümüş pul vahidi olub, həm də 3,06 qramlıq çəki vahidi. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

diri

Dilimizdə “yaşamaq”, “durmaq” anlamını verən dir feili olub, türkmən dilində hə­yat əvəzinə, indi dəturmuş işlədilir. “Ütmək”dən ütü yarandığı kimi, həmin qəlib üzrə “dirmək”dən də diri sözü əmələ gəlib. Güman ki, dir feili durmaq feilinin əsa­sında yaranıb. Dursun adı da, Tural sözü də bununla bağlıdır. Deməli, diri sifəti dur­maq (yaşamaq) feilinin kökü olan dur zəminində əmələ gəlmiş dir feili əsa­sında yaranıb. Yəni dur sözündəki sait dəyişərək i şəklinə düşüb və beləliklə, həm yeni məna, həm də yeni forma meydana çıxıb. İndi də durmüstəqilliyini sax­layıb, dir isə saxlaya bilməyib,yalnız diri halında mövcuddur. Duru (su) sifəti ilə diri (adam) sifəti eyni qəlib üzrə yaranıb. Qədimdə dir(жить) feili müstəqil işlədilib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dirilmək

Kökü “dir” felidir, -ıl növ şəkilçisidir. Diri sözü ilə qohumdur. Kökü “dur” (yaşa) kəlməsinin dəyişilmiş formasıdır. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dirrik

Diri sözü ilə bağlıdır (əsli:dirilik). Yaşamaq (diri qalmaq) üçün ayrılan və əkilən bostan və s. deyiblər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dirsək¹

Əvvəllər dir müstəqil kök olub, ondan dir-ə-mək və dir-sə-mək feilləri ya­ranıb (indi sonuncu müstəqil işlədilmir). Deməli, sözün etimonu “dir”dir, “balka” (tir) mənasında işlədilir, -sə isə meyil bildirir, adlardan feil əmələ gətirir (məsələn, su-sa-maq). Dirə feilindən dirə-n-mək, dir-ə-k kimi yeni sözlər əmələ gəlib. Dir­sə­mək feili əsasında isə dir-sə-k ismi yaranıb. Quba rayonunda dəvənin hür­gü­cü­n­ə də dirsək deyirlər. Bu bir daha sübut edir ki, dirsək kəlməsi həm də çıxıntı mənası ilə bağlıdır. Başqa türk dillərində dirsək sözünün bir mənası rus dilinə “изгиб” kimi tərcümə olunub (əyri deməkdir), çay dirsəyi birləşməsini yada salın. Deməli, dir kökündən, həm dirsək, həm də dirək əmələ gəlib. Dirsəklən sözü “dirsək vasitəsilə dirənmək” deməkdir. Dir sözündən r-z əvəzlənməsi nəticəsində diz kəlməsi yaranıb. Diz sözü də dir şəklində olub, sonra gör və göz qəlibi üzrə dəyişmələrə məruz qalıb. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dirsək²

Həm də 0,65 metrlik uzunluq ölçü vahidi olub. Sinonimi yığınaq kəlməsi olub. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

disput

Latınca disk, diskussiya, disput, dissertasiya sözləri qohumdur, “dairə” anla­mı ilə bağlıdır: disk dairəvi olur, qabaqlar disput zamanı dairəvi oturublar və s. Disputla diskussiyanın fərqi: disput zamanı opponent və onun fikri əvvəlcədən məlum olur, mübahisə şifahi aparılır (məsələn, dissertasiya müdafiəsi), diskus­siyada belə olmur. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

diş¹

Litva dilində bu anlamda işlənən sözün hərfi mənası “острый” deməkdir. Güman ki, diş, şiş, deşmək sözlərinin hər üçü tarixən eyni kökə malik olub, “iti” anlamını əks etdirib. Beləliklə, diş kəlməsi deşmək feili ilə kökdaşdır. Rus dilində də зуб və зубило eyni kökdəndir. Kabab şişi birləşməsindəki şiş sözü də diş və deş ilə qohumdur: hamısı “ucu sivri olan”, “deşə bilən” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

diş² (təkərdə)

Ruslardakı спица kəlməsinin mənasını əks etdirir. Araba təkərində topla qəsəyi (qasnağı) birləşdirən dişlərdir, milə bənzəyir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dişəc

Dəyirman daşını xüsusi alətlə (çəkiclə) diş-diş edirlər ki, dəni yaxşı əzə bilsin. Buna “daşı dişəmək” deyirlər. Dişəc isə həmin çəkicin adıdır. Söz belə yaranıb: diş isminə -ə şəkilçisi artırılaraq dişəmək (yaşamaq qəlibi üzrə) feili, onun da əsasında dişəc ismi əmələ gəlib (çölmək, yəni qorşok, yerinə tarixən işəc sözü olub). Dişəc də həmin qəlib üzrə əmələ gəlib. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

dişi

Dış (daş, dişarı) sözü ilə bağlıdır. “Dişarıya çıxaran (doğan)” anlamını əks etdirir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

div

Alınma sözdür. Sanskrit dilində “işıq allahı” mənasını verir. Sonralar mənası dəyişdiyindən mənfi məqamda işlədilir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

divan tutmaq

Farsca divan həm də “məhkəmə” anlamında işlədilir. Divantutmaq “ciddi sorğu-suala tutmaq” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

divar

Farscadır, bizdə dam işlədilib (indi məna dəyişib). (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

diyar

Ərəbcədir, dar (ev) sözü ilə qohumdur, “məmləkət, məkan” deməkdir. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)

diyircək

Uyğur dilində “fırlamaq” mənasını verən təğir feili var. İy (cəhrədə) yerinə tengirek işlədilir. Dəyirmi, dəyirman, təkər, tövərək kimi sözlər teqir (крутить) sözü zəminində əmələ gəlib. Diyircək də məhz teqir (fırlanan) sözü ilə qohumudr. Eh­timal ki, dairə sözü də türk mənşəlidir və başqa dillərə də keçib. Hətta dəhrə (ucu əyri kəsici alət) sözü də yuxarıdakılarla qohum hesab oluna bilər. (Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti)