Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti

xələldar [xə:ləldar] sifət ərəb/fars

Bir hadisə, iş və s. nəticəsində xələl dəymiş, pozulmuş, dağılmış, korlanmış; nöqsanlı.

xələt [xələt] isim ərəb

1. Bəxşiş, hədiyyə. □ De görüm, mənə nə xələt verəcəksən? (S.S.Axundov).
2. Toy, nişan mərasimlərində verilən hədiyyə. □ Novruz bayramında qız üçün bayramxələti, novbar meyvə, yemiş alıb göndərərdilər.
3. Evdə və ya işdə geyilən, yaxası düymə və ya bağla bağlanan yüngül üst geyimi. □ Həkim xalatı. Çit xalat.

xələt-barat [xələt-barat] isim ərəb

Bağışlanan şey, pul və s.; bəxşeyiş, hədiyyə. □ Qonaqlara xələt-barat bəxş etmək.

xələtlik [xələtlix'] sifət

1. Xalat tikilməya yararlı. □ Xalatlıq parça.
2. Xalat tikiləcək parçanın miqdarı. □ İki xalatlıq parça.
3. Hədiyyə, pay olaraq verilmiş, ya ayrılmış. □ Xələtlik şeylər.

xəlfə [xəlfə] isim ərəb

1. Arxaizm. Köhnə məişətdə toy və yas məclislərini idarə edən şəxsə verilən ad. □ Son zamanlaradək Kəblə Nəsiri məhəllənin xeyir və şərində “xəlfə” görmək olardı.
2. Keçmişdə molla məktəblərində molla köməkçisi (bu mənada çox vaxt “xəlfə” şəklində işlənir). □ Mollanın yanında xəlifələr olardı.

xəlifə [xəli:fə] isim ərəb

1. Tarix. Bəzi müsəlman ölkələrində Məhəmməd peyğəmbərin vəkili və bütün müsəlmanların başçısı və hamisi sayılan şəxslərə verilən yüksək dini ünvan (xəlifələr Məhəmməddən sonra işğalçı müharibələr nəticəsində yaradılmış ilk dövlətlərdə həm dünyəvi, həm də dini hakimiyyətə malik olmuşlar; vaxtilə Türkiyə sultanları da bu adı daşımışlar. □ Padşah həm xəlifə olub, həm də dövlətin yol göstərəni. (N.Nərimanov).
2. Keçmişdə molla məktəblərində molla köməkçisi (bu mənada çox vaxt “xəlfə” şəklində işlənir). □ Uşaqlardan biri mollanın yanında xəlifə imiş .

xəlifəlik [xəli:fəlix'] isim

1. Xəlifənin hakimiyyəti altında olan yerlər, məmləkətlər.
2. Xəlifə ünvanı (titulu).

xəlitə [xəli:tə] isim ərəb

1. Tərkibində metal və metal birləşmələri, faydalı minerallar olan maddə, süxur. □ Dəmir xəlitəsi.
2. Metaləridən sobalarda əridiləcək metalların müəyyən nisbətlərdə qatışığı.

xəlq [xəlq] isim ərəb

1. Klassik ədəbiyyatda yaratma, yaradılış mənalarında işlənmişdir.
2. Eyni yerdə yaşayan adamlar, camaat. □ Səy qıl kim, qala səndən; Xəlq içində yaxşı ad. (Ü.Hacıbəyli).

xəlqi [xəlqi] sifət

Xalqa məxsus, xalqa aid, xalqla bağlı; xalq ruhunda olan, xalqın arzu və əməllərini, əhvali-ruhiyyəsini ifadə edən.

xəlqilik [xəlqilix'] isim

Xalqla bağlı olma, xalqın arzu və əməllərini, əhvali-ruhiyyəsini ifadə etmə. □ Musiqinin xəlqiliyi.

xəlvət [xəlvət] isim ərəb

1. Tənha yer, gizli yer, heç kəs olmayan yer. □ Xəlvətdə saxlanmaq.
2. Sifət kimi: adamsız, boş, gediş-gəliş olmayan. □ Xəlvət yer.
3. Zərf kimi: xəlvətcə, gizlicə. □ Xəlvət pıçıldaşmaq. Xəlvət yola düşmək.
4. Sifət kimi: gizli, xəlvəti, məhrəmanə. □ Xəlvəti söhbət.

xəlvətcə [xəlvətcə] zərf

Gizli, gizlicə, heç kəsə hiss etdirmədən, heç kəsə bildirmədən, xəlvət. □ Xəlvətcə götürmək.

xəlvətxana [xəlvətxana] isim ərəb/fars

1. Arxaizm. Xəlvət ev, xəlvət hücrə, yer, xəlvət işlər görülən yer, ev və s. □ Minlərcə xəlvətxanalar, meyxanalar və kef yerləri mövcuddur. (M.S.Ordubadi).

2. Xəlvət, tənha, adam olmayan yer. □ Həyətləri nanadı; Qulağında tanadı; Əyil, üzündən öpüm; Əcəb xəlvətxanadı! (Bayatı).

3. Şərq hamamlarında çılpaq yuyunmaq üçün ayrıca yer, otaq.

xəlvəti [xəlvəti] sifət

1. Gizlicə, xəlvətcə. □ Xəlvəti danışıq.
2. Zərf kimi: gizlicə. □ Xəlvəti getmək.
3. Adamsız, boş, gediş-gəliş olmayan. □ Xəlvəti yol.