Словари
Fizika terminlər lüğəti
KİNEMATİKA yun. kínema (kinématos) – hərəkət
Mexanikanın bölməsi.
Hərəkəti cismin ölçülərini və ona təsir edən qüvvələri nəzərə almadan öyrənir. Əsas məsələsi cismin (nöqtənin) hərəkət tənliklərini və bütün nöqtələrinin hərəkətini xarakterizə edən kinematik kəmiyyətləri tapmaqdır. İki bölməsi var: nöqtə K.-sı və cisim K.-sı.
Fizika terminlər lüğətiKOHEZİYA lat. cohaesus – bağlanmış, ilişmiş
Cazibə qüvvələrinin (molekullararası qarşılıqlı təsir qüvvələri, hidrogen rabitəsi qüvvələri, kimyəvi rabitə qüvvələri) təsiri ilə cisim molekullarının (atomlarının, ionlarının) bir-birinə ilişməsi.
Bu qüvvələr maddənin fiziki və fiziki-kimyəvi xassələrini, aqreqat halını, uçuculuğunu, həllolma qabiliyyətini, mexaniki xassələrini və s.-ni müəyyən edir. Molekullararası və atomlararası qarşılıqlı təsirin intensivliyi (K. qüvvələri) məsafə böyüdükcə sürətlə azalır. Buna görə bərk cisim və mayelərdə K. böyük, qazlarda isə çox cüzidir. Molekullararası qarşılıqlı təsirin intensivlik ölçüsü K. enerjisinin sıxlığıdır. O, qarşılıqlı cazibədə olan molekul və ya atomları bir-birindən sonsuz uzaq məsafə qədər aralamaq (praktikada maddəni buxarlandırmaq və ya sublimasiya etdirmək) üçün sərf olunacaq işə ekvivalentdir.
Fizika terminlər lüğətiKOLORİMETRİYA lat. color – rəng + ...metriya
1. kim. Miqdarı analizin fotometrik üsulları qrupu.
Rəngli məhlulun udduğu işığın miqdarını ölçmək yolu ilə həmin məhlulda həll olmuş maddənin konsentrasiyasının müəyyən edilməsinə əsaslanır.
2. Rəngi ölçmək və riyazi ifadə etmək üsulları, həmçinin bu üsulların məcmusu haqqında elm.
Fizika terminlər lüğətiKOMA1 yun. kōma – mürgü, dərin yuxu
tib. Həyat üçün təhlükəli hal.
Huşun itməsi, xarici qıcıqlara qarşı reaksiyanın olmaması, yaxud kəskin surətdə azalması, reflekslərin sönməsi, tənəffüs tezliyi və dərinliyinin, damar tonusunun, temperatur tənziminin pozulması ilə xarakterizə olunur. K. beyində qan dövranının kəskin pozulması, baş travmaları, beynin iltihabi xəstəlikləri, müxtəlif zəhərlənmələr, uremiya, şəkərli diabet, hepatit və digər xəstəliklərdə baş verən tormozlanmanın beyin qabığına, qabıqaltı düyünlərə və sinir sisteminin aşağıda yerləşmiş hissələrinə yayılması nəticəsində meydana çıxır. Müalicəsi: K.-nı törədən əsas səbəbi aradan qaldırmaq, turşu-qələvi tarazlığının, tənəffüs pozğunluğunun və beyində oksigen çatışmazlığının qarşısını almaq.
KOMA2 yun. kómē – saç
Optik sistemlərdə xəyalın təhrif növlərindən biri.
Optik sistemlərdən keçən şüa dəstəsinin sistemin oxuna nəzərən simmetriyası pozulduqda nöqtənin xəyalı qeyri-simmetrik işıqlı ləkə şəklində alınır. Ləkənin sahəsi apertur bucağının kvadratı və nöqtədən (obyektdən) sistemin oxunadək məsafə ilə mütənasib olur. Mərkəzləşmiş optik sistemin oxu üzərindəki nöqtə üçün K. sıfırdır. Lakin sferik səthlərdən hətta biri mərkəzlikdən çıxarsa, sistemin oxu üzərində yerləşmiş nöqtə üçün də K. müşahidə olunar. Müvafiq linzalar sistemi (aplanat) seçməklə K. sferik aberrasiya ilə birlikdə aradan qaldırılır.
Fizika terminlər lüğətiKOMPRESSİYA lat. compressio – sıxma
Xarici qüvvə təsirindən qazın (havanın) tutduğu həcmin kiçildilməsi prosesi.
Nəticədə onun təzyiq və temperaturu yüksəlir. K.-dan kompressor, daxiliyanma mühərriki və s. qurğularda istifadə edilir. Bərk cisimlərə aid olduqda K. əvəzinə sıxılma termini işlədilir.
Fizika terminlər lüğətiKONDENSOR lat. condenso – sıxlaşdırıram, qatılaşdırıram
Proyeksiya olunan və ya baxılan obyektə düşən işıq dəstəsini toplayan linzalar (yaxud güzgülər) sistemi.
Sferik üzləri bir-birinə baxan iki eyni müstəvi-sferik linzadan ibarət K. daha geniş yayılmışdır. Belə sistemdə sferik aberrasiya az olur. Bəzən paraboloidal, ellipsoidal və s. səthli linzalardan, güzgü və güzgü-linza sistemlərindən də istifadə olunur.
Fizika terminlər lüğətiKONSİSTENSİYA lat. consistentia – hal
Özlü mayenin, özlü plastik və ya özlü elastik maddənin reoloji xassələri məcmusu; konsistentlik.
K. anlayışı ona yaxın olan digər reoloji anlayışlardan (özlülük, axıcılıq, plastiklik və s.) fərqlənərək, bəzən öz dəqiq fiziki mənasından əlavə, bir texnoloji termin kimi, mayetəhər və bərktəhər material və məhsulların qatılıq dərəcəsini (qəlizliyini) göstərir. İstehsalatda K. termini vəsfi mənada işlədilir, məsələn, “bal K.-lı”, “kərə yağ K.-lı” və s. K. konsistometr cihazında şərti vahidlər və ya özlülük göstəriciləri ilə ölçülür.
Fizika terminlər lüğətiKONSİSTOMETR
elektr. Maddənin konsistensiyasını ölçən cihaz.
K. qənnadı, konserv, ət məhsulları və balıq emalı sənayesində, eləcə də çörək və yağ zavodlarında yeyinti məhsulları və yarımfabrikatların keyfiyyətini müəyyən etmək üçün geniş surətdə işlədilir. Bundan əlavə ondan bitumlu kütlələrin qatılığını (qəlizliyini), hazırlanan qatranın keyfiyyətini, sement istehsalında üyüdülmüş sulu xammalın (şlamın) axıcılığını və s. yoxlamaq üçün istifadə edilir. Konsistensiyası ölçüləcək məhsul ağzı açıq qabda cihazın iynəsi altına qoyulur, iynəyə sabit və ya dəyişən yüklə təsir göstərilir. Birinci halda iynənin obyektə müəyyən dərinliyə qədər batması müddəti təyin edilir, yaxud müəyyən müddət ərzində iynənin obyektə batdığı dərinlik ölçülür. İkinci halda müəyyən müddət ərzində iynəni tələb olunan dərinliyə qədər obyektə batıran yükün kütləsi təyin edilir.
Fizika terminlər lüğətiKONVEKSİYA1 lat. convectio – daşınma, gətirilmə
fiz. Qaz, maye və ya səpələnən mühitlərdə maddə axını ilə istiliyin daşınması.
İki növdür: təbii K. və məcburi K. Təbii K. ağırlıq qüvvəsi sahəsində olan maye və ya səpələnən maddələrin qeyri-bərabər qızması (aşağıdan qızma) zamanı yaranır. Maddəni aşağıdan qızdırdıqda onun temperaturu yüksək olan layında sıxlıq azalır. Arximed qüvvəsinin təsiri ilə isti lay soyuq, soyuq lay isə isti tərəfə keçir. Layların temperaturlar fərqi nə qədər böyükdürsə, K.-nın intensivliyi də bir o qədər böyük olur. Məcburi K. xarici amillərin (nasos, qarışdırıcı və s.) təsiri ilə yaranır. Burada istiliyin daşınma intensivliyi maddənin məcburi hərəkət sürətindən də asılıdır. K.-dan texnikada geniş istifadə olunur.
KONVEKSİYA2 lat. convectio – daşınma, gətirilmə
coğr. Atmosferdə müəyyən miqdar hava kütləsinin şaquli hərəkəti.
Ətraf mühitə nisbətən daha isti və seyrək havanın yuxarı, daha soyuq və sıx havanın isə aşağı hərəkəti nəticəsində baş verir. K. zəif inkişaf etdikdə nizamsız, turbulent xarakterli olur. K. gücləndikdə isə Yer səthinin ayrı-ayrı sahələrində yuxarı qalxan (bəzən stratosferədək) və aşağı enən hava axınları əmələ gəlir. Qalxan havanın sürəti bəzən 20-30 m/san-dən çox olur. K. atmosferin (xüsusilə ekvatorial enliklərdə) aşağı və yuxarı qatları arasında istilik və rütubət mübadiləsində mühüm rol oynayır.
KONVEKSİYA3 lat. convectio – daşınma, gətirilmə
coğr. Suyun şaquli hərəkəti.
Suyun sıxlığının dəyişməsindən əmələ gəlir. K. okeanın yuxarı qatlarında və səthində temperaturun aşağı düşdüyü, yaxud duzluluğun artdığı, böyük dərinliklərdə isə temperaturun adiabatik yüksəldiyi şəraitdə inkişaf edir. K. əhatə etdiyi qatlarda suyun qarışmasına, soyuq və isti səthaltı su qatlarının əmələ gəlməsinə, daha aşağı qatların oksigenlə zənginləşməsinə səbəb olur. Payız-qış dövründə K. böyük dərinliklərə, ayrı-ayrı subtropik və tropik qurşaqların dənizlərində isə dibədək yayılır.
Fizika terminlər lüğəti