Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti

XAQAN türk.

kaan/kağan sözündəndir. Kaan/kağan sözünün ərəb və fars dillərinin tələffüzünə uyğunlaşdırılmış forması hakan/xaqan qədim türk və monqol hökmdarlarına verilən titullardandır.

Tarixdən də məlum olduğu kimi, türk dövlətlərində şanyu, tanhu, kağan, xaqan, xan, yabgu, idi-kut,iltəbər və s. kimi titullar daşıyan hökmdarlar dövlət təşkilatının ən üst pilləsində yer tuturdular. Azərbaycan antroponimikasında tituldan yaranmış şəxs adları sırasında olan Xaqan kişi adı xan, xanlar xanı, şahənşah, hökmdar anlamlarındadır. Tarixin müəyyən dövrlərində Osmanlı sultanlarına müraciət forması olmuşdur. Bir də imperator mənası vardır.

XAQANİ türk.

XALİD ərəb.

xalid sözündən olub, Azərbaycan dilində əbədi, daimi, ölməz anlamlarını ifadə edir.

Xalid kişi adı məişətimizdə geniş yayılmışdır. İslam tarixindən məlumdur ki, Məhəmməd Peyğəmbərin tərəfdaşlarından olan, Seyfullah (Allahın qılıncı) ləqəbini daşıyan Xalid ibn Valid (592-642) əslən Məkkədən, Qüreyşilər tayfasından olmuşdur. Əvvəllər Məhəmmədin, eləcə də İslam dininin amansız düşmənlərindən olan, 625-ci ildə Uhud yaxınlığındakı döyüşlərdə xeyli sayda müsəlmanı qətlə yetirən Xalid ibn Valid İslam dininə bələd olandan sonra müsəlmanlığı qəbul etmiş, Məhəmməd Peyğəmbərin sərkərdəsi olmuşdur. Beləliklə, Xalid adı müsəlman ölkələrində sevilən adlardan birinə çevrilmişdir. Bu gün ərəb xalqlarının məişətində geniş yayılmış kişi adlarındandır.

XALİDDİN ərəb.

xaliddin sözündəndir. Xaliddin dilimizdə əbədi din, dinin əbədiliyi, həmçinin təmizlənmiş, ürəkli, cəsarətli anlamlarını ifadə edir.

Adın təhrif olunmuş formaları Xaləddin, Xəliddin, Xaliyəddin, Xəlyəddin, Xəliyəddin də sonradan müstəqil kişi adları kimi rəsmiləşmişdir.

XALƏDDİN

XALİYYƏDDİN

XƏLİDDİN

XƏLİYƏDDİN

XALİQ ərəb.

xaliq sözündən olub, dilimizdə xəlq edən, yaradıcı, yaradan, Tanrı, Allah anlamındadır.

İslam dinində əl-Xaliq Allahın məlum 99 adından olub, yaratmaq, yaradan sözü yalnız uca Tanrıya məxsusdur anlamındadır. Xaliq kişi adı sonradan dilimizin ahəng qanununa uyğun dəyişmiş, Xalıq kimi tələffüz edilmiş, sonradan yazıda da Xalıq kimi işlənmişdir. Azərbaycanda, əsasən, Xalıq formasında olsa da, Xaliq adının daşıyıcıları da kifayət qədərdir. Hər iki ad XX əsrdə olduğu kimi, bu gün də məişətimizdə geniş yayılmış kişi adlarındandır. Adın daşıyıcılarından filoloq, ədəbiyyatşünas alim, çalışdığı Moskva Dövlət Universitetinin Əməkdar professoru fəxri adını daşıyan Xalıq Koroğlu (1919-2002) Beynəlxalq Türk Akademiyasının üzvü, əl-Buxari adına beynəlxalq mükafatın laureatı olmuşdur. 150-dən artıq elmi əsərin müəllifi Xalıq Koroğlunun “Quran” və “İncil” əsasında, şamançılıqdan İslama qədər (altı dindən) bəhs etdiyi “Ruhani mədəniyyət və bədii ədəbiyyat” mühazirələr silsiləsi dinləyicilərdə xüsusi maraq yaratmışdır.

XALIQ

XALİS fars.

xalis sözü müasir Azərbaycan dilində bir neçə məna ifadə edir: 1. Heç bir qatışığı olmayan, saxta olmayan; düzgün, saf, təmiz; 2. Əsil, həqiqi; 3. mac. Məsum, ismətli, bakir, təmiz; 4. mac. Səmimi, doğru, saf.

Xalis kişi adı sözün məcazi mənaları ilə əlaqədar olub, düzgün, saf, təmiz mənalarındadır.

XAMİS ərəb.

xamis sözü dilimizdə beşinci, beşinci övlad anlamındadır.

Xamis məişətimizdə geniş yayılmamış kişi adlarındandır. Adın təhrif olunmuş forması Xamiz də sonradan müstəqil kişi adı kimi rəsmiləşmişdir. Adın daşıyıcılarından Dövlət mükafatı laureatı, Əməkdar İncəsənət Xadimi, Xalq Artisti Xamis Muradov (1943) Azərbaycanda əlliyə yaxın filmin rejissoru, eyni zamanda ssenari müəllifidir. Onların arasında “Nəsimi”, “Aşıq Ələsgər”, “Daşkəsən”, “Üzeyir Hacıbəyov”, “Azadlığa gedən yollar”, “Şəhidlərdən şəhidlərə” və s. filmlər vardır.

XAMİZ

XAN türk mənş.

kaan/kağan sözündəndir.

XANBUTA azərb.

mürəkkəb adların tərkibində işlənən arxaikləşmiş xan titulu və fars. Buta adının birləşməsindən əmələ gəlmiş şəxs adıdır.